Малите сипаници се враќаат: Македонија е на само 63% со првата МРП доза

Морбилите повторно рушат рекорди во светот, а МРП вакцинацијата во Македонија останува далеку под нивото што е потребно за сигурна колективна заштита. Додека САД до 13 август регистрираа 2.566 потврдени случаи во 2026 година, најмногу од 1991 година, најновата проценка на СЗО и УНИЦЕФ покажува дека во Македонија опфатот со првата доза вакцина против морбили во 2025 година паднал на само 63 проценти.

Тоа е значително под границата од околу 95 проценти што здравствените институции ја посочуваат како неопходна за да се спречи непречено ширење на една од најзаразните вирусни болести. Со втората доза состојбата е подобра, но и таа е под целта – проценетиот опфат во Македонија во 2025 година изнесува 85 проценти.

Опфатот со првата доза паднал од 73 на 63 проценти

Новите податоци се позагрижувачки од оние што досега најчесто се цитираа во јавноста. Според последната ревизија на WHO/UNICEF Estimates of National Immunization Coverage, објавена во јули 2026 година и со податоци до 2025 година, опфатот со првата доза вакцина што содржи компонента против морбили во Македонија бил 73 проценти во 2023 година, 73 проценти во 2024 година, а во 2025 година е проценет на 63 проценти. За втората доза проценките се 88 проценти во 2023, 79 проценти во 2024 и 85 проценти во 2025 година.

УНИЦЕФ уште во април 2025 година предупреди дека националниот МРП-опфат за 2024 година бил само 72,7 проценти, по 73,4 проценти во 2023 година. Новата проценка за 2025 година покажува дека проблемот не е надминат, туку дека кај првата доза јазот дополнително се продлабочил.

Практично, опфат од 63 проценти значи дека приближно 37 од секои 100 деца во целната генерација не биле опфатени со првата доза навреме според проценката на СЗО и УНИЦЕФ. Тоа не значи дека епидемија мора да се случи, но значи дека бариерата што треба да го запре вирусот е значително послаба доколку морбилите бидат внесени во земјата.

Зошто токму 95 проценти?

Кај морбилите високата граница не е произволно поставена. Вирусот се пренесува преку воздухот и е меѓу најзаразните познати инфекции. СЗО наведува дека едно заразено лице може да предизвика до 18 секундарни инфекции меѓу луѓе кои немаат имунитет, а вирусот може да остане активен и заразен во воздухот или на површини до два часа.

Токму затоа мал пад во вакцинацијата кај морбилите има многу поголемо значење отколку кај инфекции што потешко се пренесуваат. Американскиот CDC наведува дека една доза МРП вакцина е околу 93 проценти ефикасна против морбили, а две дози околу 97 проценти. Кога повеќе од 95 проценти од една заедница се вакцинирани, вирусот многу потешко наоѓа доволно чувствителни лица за да одржи синџир на пренос.

Прагот од 95 проценти затоа треба да се гледа како цел што треба да се достигне не само како национален просек, туку и во локалните заедници. Висок опфат во една општина не го компензира целосно „џебот“ со голем број невакцинирани деца во друга.

Македонија немаше морбили во 2025, но тоа не значи дека ризикот исчезнал

Последниот целосен годишен извештај на Институтот за јавно здравје покажува дека во Македонија во 2025 година не бил регистриран ниту еден случај на морбили. Во 2023 имало еден, а во 2024 два случаи.

Но бројот на случаи во една година и нивото на колективна заштита не се иста работа. Земјата веќе има искуство што покажува колку брзо може да се промени ситуацијата. Епидемијата што започна во 2018 и заврши во 2019 година опфати 1.901 регистриран случај во 24 градови. УНИЦЕФ тогаш посочи и дека четири невакцинирани деца починале во текот на епидемијата.

Во 2018 година опфатот со првата МРП доза бил околу 75 проценти. Денешната проценка за 2025 година е уште пониска – 63 проценти. Споредбата не значи дека нова епидемија е неизбежна, но покажува колку голем број чувствителни лица може да се акумулира кога вакцинацијата подолго време останува под потребното ниво.

Доволен е еден внесен случај

Токму тука американскиот рекорд станува релевантен и за Македонија. CDC до 13 август 2026 година регистрира 2.566 случаи на морбили во САД, а 94 проценти од нив се поврзани со епидемиски жаришта. Тоа е повеќе од вкупните 2.289 случаи регистрирани во цела 2025 година.

Европа го почувствува истиот проблем уште порано. Во 2024 година во Европскиот регион на СЗО биле пријавени 127.350 случаи на морбили – двојно повеќе отколку во 2023 и најмногу од 1997 година. СЗО и УНИЦЕФ тогаш ја вброија и Македонија меѓу земјите каде што помалку од 80 проценти од децата ја примиле првата доза во 2023 година.

За земја со низок вакцинален опфат не е неопходно вирусот постојано да циркулира локално. Патник кој се заразил во странство може да го внесе вирусот во средина каде што има доволно невакцинирани лица, а тогаш веројатноста за локално ширење нагло расте. СЗО токму увезените случаи ги посочува како важен извор на нови синџири на инфекција во земјите што се блиску до елиминација на морбилите.

Во 2025 се одеше „од врата до врата“

Размерот на локалните разлики се гледа и од кампањата што Министерството за здравство и Институтот за јавно здравје, со поддршка од СЗО и Европската Унија, ја спроведоа во пролетта 2025 година.

Мобилните тимови работеле пет недели во 15 градови и 174 села на територијата на 19 општини со вакцинален опфат под националниот просек. Посетени биле 3.394 домаќинства, а во рамките на теренската акција биле дадени 540 дози МРП вакцина, покрај други редовни детски вакцини. Проценетата стапка на одбивање била околу 10 проценти.

СЗО во јавното соопштение за кампањата не објави комплетна актуелна листа на сите општини под 90 проценти, па таква листа не може коректно да се изведе само од овие податоци. Но фактот дека теренските тимови биле испратени во 19 општини со опфат понизок и од националниот просек покажува дека проблемот не е рамномерно распределен.

Пропуштената вакцина може да се надополни

Пропуштената доза не значи дека детето засекогаш ја изгубило можноста да се заштити. СЗО препорачува „catch-up“ вакцинација за лицата што не ја примиле предвидената доза навреме, а УНИЦЕФ за Македонија посочува дека надополнувачката вакцинација е достапна и дека родителите треба да се обратат во локалниот здравствен центар доколку детето пропуштило вакцина.

Во јавно достапните национални податоци нема свеж, единствен пресек за бројот на МРП дози на залиха во секој вакцинален пункт, ниту ажурирана бројка колку деца во апсолутен број ја пропуштиле првата или втората доза. Затоа од расположливите податоци не може одговорно да се тврди ниту дека има недостиг, ниту да се наведува конкретен број невакцинирани деца без дополнителен официјален пресек.

Она што веќе може да се измери е јазот во заштитата: 63 проценти со првата и 85 проценти со втората доза во последната WHO/UNICEF проценка, наспроти целта од најмалку околу 95 проценти. Во исто време, една од најзаразните инфекции повторно бележи големи епидемиски бранови во земји со интензивни меѓународни патувања.