Денот на Свети Стефан го очекува нов претседател

Парламентот на Унгарија на 11 август избра нов шеф на државата, претседател. Местото остана испразнето по принудната оставка на Тамаш Суљок. Новоизбраниот претседател Андраш Бака, целосно име д-р Андраш Балинт Бака, кој беше избран од централнодесничарската партија Тиса на Петер Маѓар, стапува на функција на 19 август. Фидес, поранешната владејачка партија која и натаму ја предводи Виктор Орбан, го сметаше отстранувањето на Суљок за нелегитимно и не учествуваше во изборниот процес.

*Андор Ласло

Крајнодесничарското Движење „Наша татковина“, со шест пратеници, предложи кандидат, но тоа беше само симболичен потег. Прогресивните партии надвор од парламентот останаа пасивни.

Андраш Бака е професор по право, кој кратко време беше пратеник, од 1990 до 1991 година, од редовите на Унгарскиот демократски форум, МДФ. Осум години, од 1990 до 1998 година, беше генерален директор на Колеџот за јавна администрација, а работеше и како судија во Европскиот суд за човекови права во Стразбур. Во јуни 2009 година стана претседател на Врховниот суд со меѓупартиска поддршка, но Фидес го отстрани од функцијата на крајот на 2011 година бидејќи се спротивставуваше на тенденциите за автократизација. Во 2016 година Европскиот суд за човекови права пресуди во корист на Бака, но тој не беше вратен на претходната функција. На 73-годишна возраст, Бака е најстариот претседател кој стапува на функција од 1990 година.

Функцијата шеф на државата беше во центарот на неодамнешната политичка динамика во Унгарија. Појавата на Петер Маѓар како потенцијален политички лидер се совпадна со оставката на Каталин Новак, шеф на државата од 2022 до 2024 година, поради скандал со помилување. Во февруари 2024 година Орбан ја реши кризата со преместување на претседателот на Уставниот суд, Тамаш Суљок, во палатата Шандор, седиштето на претседателот. Бидејќи беше сметан за лојалист на Орбан, па дури и за негова марионета, Маѓар побара негова оставка, како и оставки на многу други високи функционери, веднаш по објавувањето на изборните резултати на 12 април оваа година.

Тиса вложи голем напор за да се ослободи од Суљок, кој одби доброволно да си замине. На крајот, престанокот на неговиот мандат беше вграден во амандман на Основниот закон. По одреден период на неизвесност, Суљок го потпиша амандманот заедно со сопственото разрешување. Маѓар најави дека испразнетото место ќе биде пополнето по широка национална консултација, но многу брзо се појави предлог, потпишан од угледни јавни личности, шаховската шампионка Јудит Полгар да стане претседателка. По брзите и жестоки напади врз нејзината личност, Полгар ја одби понудата, по што следуваа неколку недели јавно барање кандидат. Неуспехот на првиот и избрзан обид стана првата голема непријатност за Петер Маѓар од почетокот на неговиот премиерски мандат на 9 мај.

Унгарија има индиректен избор на претседателот од 1990 година, согласно првичната намера на основачите на посткомунистичката демократија да го следат германскиот модел. Сепак, потребата шефот на државата да се избира директно беше предлагана од многумина уште од 1989 година, особено од Унгарската социјалистичка партија, МСП. Во јули 1990 година беше одржан референдум за ова прашање, кој не успеа. Кога Новак поднесе оставка, повторно се појавија повици за промена на системот, а тие продолжија и откако Тиса повторно го отвори прашањето минатата пролет. Градоначалникот на Будимпешта, Гергељ Карачоњи, изјави дека целосното решение за оваа криза на доверба може да биде само доколку граѓаните директно го избираат претседателот, а во последно време и Петер Маѓар навести дека нов уставен процес би можел да доведе до директен избор.

Во изминатите 25 години, Виктор Орбан имаше преголемо влијание врз изборот на шефот на државата. Со исклучок на Арпад Генц, од 1990 до 2000 година, сите досегашни претседатели на посткомунистичката демократија, Ференц Мадл, Ласло Шојом, Пал Шмит, Јанош Адер, Каталин Новак и Тамаш Суљок, беа избрани од Орбан. Мадл, Шојом, Адер и Суљок, како и Бака, се правници, што создава впечаток дека некако најсигурното решение за претседателската функција е да се најде соодветен правник, идеално професор по право. Сепак, доколку земјата премине на директен избор на шефот на државата, прашање е дали професорите по право би биле најконкурентни кандидати.

Новиот претседател стапува на функција на 19 август, непосредно пред Денот на Свети Стефан, кој е главниот државен празник во Унгарија и се одбележува на 20 август, во чест на основањето на Унгарското Кралство во 1000 година. Од 1949 година, тоа беше и Ден на Уставот. Пред тоа Унгарија немаше пишан Устав. Во комунистичкиот период празникот беше познат и како „празник на новиот леб“, поради совпаѓањето со периодот на жетвата. Елементот на континуитет меѓу комунистичкиот и посткомунистичкиот Ден на Свети Стефан е традиционалниот годишен огномет, кој за време на Орбан стана исклучително раскошен и скап. Трошоците станаа прашање за јавна дебата, а сега, по сушата и енергетската криза што следуваше, се отвора можност без голема врева повторно да се врати поскромното одбележување.

*Ласло Андор е унгарски економист, поранешен еврокомесар за вработување, социјални прашања и инклузија во Европската комисија од 2010 до 2014 година, а денес е генерален секретар на Фондацијата за европски прогресивни студии (FEPS)