Skip to content
Во САД веќе не се води само технолошка битка за вештачката интелигенција. Се води и политичка битка за тоа кој ќе ја плати цената на инфраструктурата што ја напојува ВИ.
Глобалната дебата за ова прашање ја зафати и Македонија и оттаму се поставува прашањето каква позиција заземе нашата држава околу оваа тена
Групата „Build American AI“, поврзана со про-ВИ супер-ПАК-от „Leading the Future“, започнува мултимилионска кампања за да ја убеди американската јавност дека изградбата на дата-центри е добра за локалните заедници. Почетната кампања е насочена кон Канзас, Охајо и Висконсин – држави каде што отпорот кон новите дата-центри веќе станува сериозно политичко прашање пред конгресните избори. Групата располага со околу 50 милиони долари за своите активности.
Тоа е многу повеќе од обична рекламна кампања.
Тоа е знак дека индустријата сфатила нешто важно: најголемата пречка за експанзијата на вештачката интелигенција можеби веќе не е технологијата, туку граѓаните.
И тука американската приказна станува особено интересна за Македонија.
Од „технолошки напредок“ до политички проблем
До неодамна, дата-центарот беше претставуван како речиси безусловно позитивна инвестиција: нови работни места, висока технологија, даночни приходи, дигитализација и приклучување кон глобалната економија.
Но зад серверите стојат две многу конкретни работи: струја и вода.
А со експлозијата на генеративната ВИ, нивната цена станува сè повисока.
Меѓународната агенција за енергетика проценува дека потрошувачката на електрична енергија на дата-центрите глобално ќе се зголеми од околу 485 TWh во 2025 година на околу 950 TWh во 2030 година. Потрошувачката на дата-центрите насочени кон ВИ расте уште побрзо.
Во САД проблемот е уште поголем. Според ИЕА, дата-центрите би можеле да бидат одговорни за околу половина од растот на американската потрошувачка на електрична енергија до 2030 година.
Затоа американските граѓани почнуваат да поставуваат едноставно прашање:
Ако дата-центарот му носи милијарди на инвеститорот, кој ја плаќа струјата, водата, мрежата и инфраструктурата?
Токму тоа прашање ја создаде политичката реакција.
Во некои американски заедници проектите се блокираат или одложуваат, а темата веќе се претвора во изборно оружје. Во Охајо, на пример, огромен проект за ВИ инфраструктура вреден стотици милијарди долари ветува илјадници работни места, но истовремено отвора прашања за водата, енергијата, животната средина и реалната корист за локалното население.
Отпорот притоа не е само „левичарски“ или еколошки. Станува партиски мешан, затоа што граѓаните стравуваат од повисоки сметки за електрична енергија, губење контрола врз локалниот простор и субвенционирање на огромни приватни инвестиции со јавни ресурси.
Оттаму и милионите за реклама.
Кога една индустрија мора да потроши десетици милиони долари за да ја објаснува сопствената „општествена корист“, тоа е сигнал дека јавната перцепција станала дел од бизнис-моделот.
А потоа доаѓа Пехчево
И токму тука Македонија има своја мала, но многу важна верзија на истата приказна.
На 25 август Советот на Општина Пехчево едногласно ја отфрли иницијативата за започнување постапка за изградба на дата-центар во Панчарево. Девет советници – пет од ВМРО-ДПМНЕ и коалицијата, тројца од СДСМ и еден од ЗНАМ – гласаа против.
Но најважниот дел од приказната не е дека Пехчево „се побунило против технологијата“.
Напротив.
Советот одбил проект за кој јавноста немала доволно основни информации.
Не бил познат инвеститорот, немало јасни информации за очекуваната потрошувачка на електрична енергија и вода, ниту за конкретните економски ефекти за локалната заедница и влијанието врз животната средина.
Тоа е суштинската разлика што треба да се направи и во македонската дебата:
Не е прашањето „дали сме за или против дата-центри“.
Прашањето е: Под кои услови Македонија ќе дозволува дата-центри?
Македонија не смее да ја копира само американската инвестиција, туку и американската дебата
Во Македонија веќе се менува и правната рамка. Дата-центрите добија статус на градби од национално значење, а беа воведени и забрзани постапки во кои стручната ревизија и јавната анкета не се задолжителни.
Токму затоа случајот Пехчево е многу поголем од една локална одлука.
Тој покажува што може да се случи кога глобалната трка за ВИ ќе се судри со локалниот интерес.
Од една страна имате влади што сакаат да привлечат инвестиции и да покажат дека земјата е дел од технолошката револуција.
Од другата страна имате локална заедница која сосема рационално прашува:
- Колку струја ќе троши објектот?
- Од каде ќе доаѓа таа струја?
- Кој ќе ја плати новата мрежна инфраструктура?
- Колку вода ќе се троши за ладење?
- Што ќе се случи со водните ресурси во сушни периоди?
- Колку луѓе реално ќе бидат вработени?
- Колку ќе заработи општината?
- Дали инвеститорот ќе плаќа реална цена за ресурсите?
- Што останува во Македонија ако профитот се изнесува надвор?
- Кој ќе одговара ако по 10 или 15 години технологијата се промени, а објектот стане економски неисплатлив?
Тоа не се прашања против ВИ.
Тоа се прашања за јавниот интерес.
Најопасната замка е да се продаде струјата како „неискористен потенцијал“
За Македонија ова е особено чувствително.
Ние немаме американски или кинески енергетски систем со огромни вишоци и илјадници мегавати нови производни капацитети кои можат релативно лесно да се приклучуваат.
Затоа секој голем дата-центар мора да се гледа и како енергетски проект.
Ако една инвестиција бара голем приклучок, нова трафостаница, далекувод, засилување на мрежата или нов производен капацитет, тогаш нејзината цена не е само цената на зградата и серверите.
И токму тука е лекцијата од американската реакција.
Технологијата може да биде приватна.
Но мрежата, водата, земјиштето и енергетскиот систем имаат јавна димензија.
Кој ќе го плати македонскиот „AI бум“?
Ова е прашањето што македонската власт допрва треба да го одговори.
Не е доволно да се каже дека дата-центрите се „иднината“.
Не е доволно ниту да се каже дека ќе донесат инвестиции.
Потребни се бројки.
Јавно достапни договори. Јасни енергетски биланси. Проценки за вода. Анализа на влијанието врз мрежата. Даночни ефекти. Број на работни места. Услови за инвеститорот. Обврски кон локалната заедница. План за отпадната топлина. План за случај на недостиг на вода. И гаранции дека трошокот за приватната инвестиција нема незабележливо да се префрли врз граѓаните.
Зашто американската приказна ни покажува што се случува кога овие прашања ќе бидат прескокнати.
Прво доаѓа инвестицијата.
Потоа доаѓаат серверите.
Потоа доаѓаат повисоките потреби за струја и вода.
Потоа доаѓаат граѓаните со прашањето „кој плаќа?“
А кога прашањето ќе стане политички опасно, тогаш пристигнуваат милионите за реклами.
И можеби токму тоа е најважната порака од американската битка за дата-центрите:
Кога индустријата ќе почне да троши милиони за да ве убеди дека нејзиниот бизнис е добар за вас, тогаш е време да престанете да ја слушате рекламата и да почнете да ги читате договорите.
Во Пехчево, барем засега, граѓанската логика беше поедноставна: прво да видиме што точно се гради, кој гради, колку ќе троши и што добиваме – па потоа да зборуваме за инвестиција.
И тоа можеби е најздравата позиција за Македонија во ерата на вештачката интелигенција.
Не „не“ на технологијата. Не ниту „да“ на секоја инвестиција. Туку – да на технологијата само ако јавниот интерес не останува офлајн.
