Skip to content
Македониумот не е имот за изнајмување. Тој е меморија. А меморијата, ако ја изнајмуваме за 500 евра, еден ден ќе сфатиме дека сме ја продале многу поевтино од тоа.
Зоран БОЈАРОВСКИ
Има нешто речиси симболично во фактот што скандалот со Македониумот се случува токму сега.
Само пред неколку месеци државата го прогласуваше неговото спасување за важен културен приоритет. Се зборуваше за заштита, реконструкција, конзервација, за автентичноста на едно од најзначајните дела на македонската современа архитектура. Националниот конзерваторски центар летово констатираше бројни оштетувања на витражите и на металната носечка конструкција и оцени дека се потребни итни мерки за заштита.
А потоа, некаде меѓу сите тие големи зборови за националното културно наследство, се појави ценовник.
Околу 500 евра.
Толку, според објавените информации и изјавата на директорот на Историскиот музеј во Крушево, чинело изнајмувањето на Македониумот за снимањето на спотот „Секси мама“ на косовскиот рапер Дон Џони. Директорот потврдил дека продукцијата побарала дозвола и дека таа била дадена.
И тука веќе не станува збор за тоа дали некој слуша рап, дали некој го сака Дон Џони, дали песната е добра или лоша, модерна или примитивна.
Тоа е целосно промашување на темата.
Темата е: што е Македониумот?
Не е само објект
Ако Македониумот беше само необична бетонска градба со добра панорама, тогаш навистина — зошто да не се изнајмува?
Но Македониумот не е само тоа.
Официјалниот Музеј Крушево го опишува Споменикот „Илинден“ како симбол на непокорот, борбата и стремежот кон национална слобода. Комплексот е изграден во 1974 година според проектот на Јордан и Искра Грабулоски, а во куполата се наоѓа последното почивалиште на Никола Карев, претседателот на Крушевската Република.
Тоа не е само архитектурата.
Тоа е меморија.
Таму е еден дел од приказната за тоа како оваа земја ја замислувала својата слобода.
И токму затоа Македониумот не може да се третира како сала за настани со тарифа по час.
Затоа што постојат простори кои можат да се изнајмат и простори кои, дури и кога формално се во нечија надлежност, бараат нешто многу повеќе од административно „одобрено“.
Бараат чувство за мерка.
Бараат почит.
Бараат некој да знае дека не сè што може да се направи во еден простор треба и да се дозволи.
Проблемот не е Дон Џони
И ова треба јасно да се каже.
Дон Џони не е чувар на македонската историја. Не е негова работа да одлучува што е соодветно за Македониумот.
Негова работа е да направи спот.
Нашата работа е да кажеме каде може да се снима.
Затоа целата приказна не треба да се претвора во националистичко навредување на косовскиот рапер.
Утре можеше да биде македонски рапер.
Можеше да биде поп-пејач.
Можеше да биде реклама за автомобил.
Можеше да биде инфлуенсерско видео.
Можеше да биде моден едиторијал.
Прашањето ќе останеше исто:
Кој одлучува што е соодветно за Македониумот и според кои критериуми?
Зашто ако критериумот е „ќе платат 500 евра“, тогаш проблемот е многу поголем од еден спот.
Од светилиште до сценографија
Најстрашното во оваа приказна не е ниту насловот на песната.
Најстрашно е што еден меморијален простор може толку лесно да се претвори во сценографија.
Во спотот Македониумот не е претставен како место на сеќавање, туку како визуелен декор. Како атрактивен амбиент кој треба да даде препознатливост на видеото.
И токму тука се случува тривијализацијата.
Историјата престанува да биде нешто што се почитува и станува нешто што се користи.
Како позадина.
Како реквизит.
Како локација од ценовник.
А Македониумот не е изграден за да биде реквизит.
Втор пат за кратко време
И ова не е првпат Македониумот годинава да стане симбол на институционалната несмасност.
Летово јавноста реагираше на металните решетки поставени на неговите галерии со витражи. Управата за заштита на културното наследство тогаш соопшти дека не издала одобрение за поставување на таквата конструкција и најави инспекциски увид.
Од друга страна, Заводот и музеј – Прилеп објаснуваше дека станува збор за привремена превентивна заштитна мерка, додека се подготвува проектот за конзервација и реставрација.
Значи, прво имавме спор околу тоа како се штити Македониумот.
Сега имаме прашање од што треба да го заштитиме неговото значење.
И двете работи се поврзани.
Зашто културното наследство не се чува само со лим, плексан, бетон, конзерваторски елаборати и милиони денари.
Се чува и со институционална свест.
„Патриотската“ власт и 500-те евра
Тука веќе доаѓаме до најнепријатното прашање.
Колку пати во Македонија сме слушнале дека токму оваа власт е најпатриотската?
Колку пати сме слушнале дека ќе ја враќа државата, ќе ги брани националните интереси, ќе ја почитува историјата, ќе ги чува симболите?
А потоа, кога ќе дојде моментот да се покаже што значи таа декларативна љубов кон националното наследство во секојдневното управување, добиваме нешто многу поприземно:
500 евра.
Пари за неколку часа.
Тарифа.
Изнајмување.
Одобрение.
И готово.
Се разбира, ова не е нужно одлука на Владата, ниту од овој случај може автоматски да се извлече политичка одговорност на централно ниво. Македониумот е во системот на институциите што управуваат со музејот и културното наследство и токму таму треба да се бараат одговорите.
Но Владата што постојано зборува за патриотизам има посебна обврска да покаже дека патриотизмот не е само декорација за говори.
Зашто најлесно е да се биде патриот пред камера.
Многу потешко е да се биде одговорен кога никој не гледа.
Патриотизмот доби ценовник?
И сега доаѓа прашањето што можеби звучи како шега, но воопшто не е смешно.
Ако Македониумот може да се изнајми за снимање спот за 500 евра — што друго може да се изнајми таму?
Свадба?
Корпоративна прослава?
Модна ревија?
Промоција на автомобил?
Приватна забава?
Само затоа што некој има пари и затоа што институцијата има ценовник?
Секако, можеби за секоја од овие работи постојат правила, ограничувања и посебни процедури. И токму тоа е она што јавноста сега има право да го дознае.
Постои ли критериум што е дозволено, а што не е?
Кој ја оценува содржината?
Кој одлучува дали е соодветна?
Дали Управниот одбор одлучува само за финансискиот надомест или и за карактерот на настанот?
Постои ли правилник за комерцијално користење на Македониумот?
Колку пати досега е изнајмуван?
За какви активности?
И колку пари се инкасирани?
Ова се многу поважни прашања од тоа дали некој ќе го гледа спотот како провокација или како обична забава.
Колку пати може да се преврти Карев во гробот?
Понекогаш во јавниот простор се употребува изразот дека некој „се превртува во гроб“.
Но можеби денес треба да го избегнеме патетичниот израз и да поставиме многу поедноставно прашање:
Каква порака му испраќаме на Никола Карев?
Човекот чија револуционерна борба денес ја славиме со знамиња, говори и празнични церемонии е погребан токму таму.
Неговото почивалиште е дел од комплексот што институцијата сама го опишува како симбол на македонската борба за слобода.
И токму таму, пред неговото почивалиште, македонската држава дозволува меморијалниот простор да стане декор за песна чиј наслов е „Секси мама“.
Можеме да се преправаме дека не е ништо.
Можеме да кажеме дека „тоа е само спот“.
Можеме да кажеме дека „се платени 500 евра“.
Можеме да кажеме дека „сè било со дозвола“.
Но со тоа не одговараме на суштинското прашање.
Дали институциите разбираат дека постојат места чија вредност е поголема од нивната пазарна цена?
Тоа е вистинскиот скандал.
Не „Секси мама“.
Не Дон Џони.
Не Косово.
Не рапот.
Туку 500 евра како мерка за вредноста на Македониумот.
Ако сме стигнале дотаму, тогаш проблемот не е во спотот.
Проблемот е во нас.
Во институциите.
Во оние што го дадоа одобрението.
Во оние што мислат дека со наплатена такса завршува нивната одговорност.
И во една многу поголема болест на нашето време: сè што е наше го прогласуваме за свето кога треба да држиме говор, а го третираме како обичен имот кога треба да донесеме одлука.
Македониумот не е имот за изнајмување.
Тој е меморија.
А меморијата, ако ја изнајмуваме за 500 евра, еден ден ќе сфатиме дека сме ја продале многу поевтино од тоа.
