Skip to content
Македонија не може да очекува европски животен стандард додека се потпира врз економски модел во кој ниските плати се конкурентска предност, а повисоките заработки се третираат првенствено како трошок. За посериозно приближување до Европа потребни се промени во оданочувањето на трудот, поддршката за компаниите, трошењето на јавните пари и условите во кои работат домашните фирми.
Податоците од извештајот на Светската банка за растот и работните места го покажуваат размерот на проблемот. Во изминатата деценија, Северна Македонија го подобрила својот БДП по жител во однос на просекот на ЕУ за околу четири процентни поени, достигнувајќи приближно 42 проценти од европското ниво. Албанија, Србија и Црна Гора во истиот период го намалиле јазот за седум до десет процентни поени. Земјата напредува, но побавно од дел од соседите.
Тоа е суштината на „стапицата на среден доход“: економијата го надминала пониското развојно ниво, но постојниот модел не создава доволно продуктивни компании и добро платени работни места за следниот исчекор.
Рацин веќе го отвори ова прашање во анализата „Светска банка му кажува на Мицкоски нешто многу понепријатно од ‘раст од 4 проценти’“. Годишната стапка на раст е важна, но не кажува доволно за квалитетот на работните места, технолошкиот напредок и можноста граѓаните трајно да го подобрат својот стандард.
Растот не е доволен ако системот продолжува да создава ниски плати
Без дополнителни реформи, Светската банка проектира просечен годишен раст од околу 2,4 проценти до 2050 година. Сеопфатни промени би можеле да го подигнат на 3,8 проценти. Разликата, акумулирана во текот на повеќе децении, значи значително различни можности за вработување и заработка.
Според објавените наоди, со сегашната траекторија земјата до средината на векот би достигнала само околу 55 проценти од просечниот доход во ЕУ. Тоа значи дека уште една генерација би живеела со голем јаз во однос на европските економии кон кои се стремиме.
Проблемот е препознаен и во претходните оценки. Во пролетниот преглед од 2025 година, Светската банка ги посочи ниската продуктивност и неефикасната распределба на капиталот како ограничувања за долгорочниот раст. Јавните инвестиции и потрошувачката ја движеле економијата, но не ги отстраниле нејзините структурни слабости.
Оттука, промената треба да почне и од критериумите според кои државата го мери економскиот успех. Кај субвенциите и инвестициските олеснувања треба да се следат платите, обуката на работниците, воведувањето технологија и соработката со домашни добавувачи. Бројот на отворени работни места е само еден дел од резултатот.
И повикувањето на ниската продуктивност бара посериозна расправа. Работникот тешко може да создава поголема вредност со застарена опрема, недоволна обука и лоша организација. Одговорноста за продуктивноста ја делат компаниите што одлучуваат каде ќе инвестираат и институциите што ги обликуваат образованието, инфраструктурата и пазарните правила.
Дополнителен проблем е неискористениот човечки потенцијал. Во наодите од извештајот се наведува дека учеството на жените на пазарот на труд е за 19 процентни поени пониско од она на мажите, околу 24 проценти од младите ниту работат ниту се во образование или обука, а приближно 22 проценти од вработените имаат повисоки квалификации од потребните за работата што ја вршат.
Овие податоци упатуваат на конкретни задачи: подостапна грижа за децата, подобро поврзување на образованието со вработувањето и повеќе работни места што го користат знаењето на луѓето. Економијата губи и кога работникот заминува и кога останува на позиција на која неговите вештини не се користат.
Црна Гора ги смени правилата за платите — но реформата има своја цена
Црна Гора покажува како државата може да интервенира во начинот на кој се распределува трошокот за труд. Повисоките нето-плати таму беа поврзани со промена на даноците и придонесите.
Со програмата „Европа сега“, од јануари 2022 година минималната нето-плата беше зголемена од 250 на 450 евра. Реформата вклучуваше укинување на задолжителните здравствени придонеси и воведување неоданочлив дел од заработката. Поголем дел од бруто-платата остануваше кај работникот, додека здравството се финансираше преку општите буџетски приходи.
Со „Европа сега 2“, во 2024 година пензискиот придонес на товар на работникот беше намален од 15 на 10 проценти, а придонесот на товар на работодавачот од 5,5 проценти беше укинат. Минималните нето-плати беа поставени на 600 и 800 евра, според квалификациското ниво.
Така, расправата за повисоки плати опфати и промена на државните давачки. Тоа е релевантната поука за Македонија: просторот за раст на нето-заработката зависи и од начинот на кој државата го оданочува трудот.
Но црногорскиот модел има фискална цена. Европската комисија процени дека намалувањето на пензиските придонеси носи загуба на приходи од околу 2,3 проценти од БДП. Дел од надоместувањето беше предвиден преку промени во ДДВ и акцизите. Со тоа, дел од товарот се префрла од трудот кон потрошувачката.
Црногорската влада во септември најави и „Евро модел“, со минимални плати од 1.000 до 1.400 евра од јануари 2027 година. Овие износи се најавени цели за следна реформа, а не веќе исплатени минимални плати или потврден резултат.
Македонија треба да ја направи сопствената пресметка: колкаво растоварување е можно кај ниските плати, од кои приходи би се надоместило и како би се заштитиле пензиите и здравствените услуги. Намалувањето на придонесите без таков план може да создаде нов буџетски проблем. Задржувањето на постојниот модел без преиспитување, пак, не нуди одговор на бавното приближување до европскиот стандард.
Даночната промена мора да оди заедно со посилна конкуренција, технолошки инвестиции и подобро управување со јавните пари. Токму економското управување, модернизацијата на фирмите и развојот на вештините се меѓу приоритетите издвоени во новиот извештај.
Според реформското сценарио, до 2050 година би можеле да се создадат дополнителни 53.000 работни места за луѓе што сега се надвор од пазарот на труд и да се подобрат платите и работните услови за уште 196.000 веќе вработени. Тоа се различни придобивки, а не ветување за 250.000 нови вработувања.
Следниот економски пакет треба да покаже колку ќе добие работникот, што ќе вложи работодавачот и како државата ќе ги финансира своите обврски. За секоја јавна поддршка треба да има мерлив резултат во продуктивноста, платите и квалитетот на работните места. Без тие промени, Македонија ќе продолжи да бара европски заработки од систем чија предност со години беше евтиниот труд.
