Мицкоски ги измеша инфлацијата и цените

Премиерот Христијан Мицкоски тврди дека во 2022 година цените во Македонија биле 67 отсто над европскиот просек, а денес се 25 отсто пониски. Ваквата порака е објавена и на официјалната интернет-страница на Владата. Но, бројките со кои премиерот го поткрепува тврдењето не се однесуваат на цените на производите и услугите, туку на стапките на инфлација. Разликата е суштинска, бидејќи пониската инфлација не значи пониски цени, ниту дека граѓаните денес можат да купат повеќе со истите пари.

Во интервју за телевизијата Алсат, Мицкоски ги спореди третиот квартал од 2022 година и истиот период од 2026 година. Според неговото образложение, просечната инфлација во Македонија во 2022 година изнесувала околу 17 отсто, наспроти нешто над 10 отсто во Европа. За 2026 година наведе просек од 2,57 отсто во Македонија и меѓу 3 и 3,3 отсто во Европа. Врз основа на овие проценти заклучи дека пред четири години цените во Македонија биле 67 отсто повисоки од европските.

Но, таков заклучок не произлегува од наведените податоци. Ако инфлацијата во една земја е 17 отсто, а во друга 10 отсто, тоа значи дека цените во првата земја растеле побрзо. Не значи дека производите таму чинеле 67 отсто повеќе. За да се споредат вистинските цени во две земји, потребни се други статистички показатели.

Истото важи и за тврдењето дека денес цените се 25 отсто пониски од европскиот просек. Дури и ако стапката на инфлација во Македонија е за една четвртина пониска од европската, тоа не кажува дали лебот, млекото, маслото, месото или другите основни производи се поевтини отколку во Европа. Ниту кажува дали се поевтини отколку во 2022 година.

Разликата најлесно се разбира преку едно секојдневно прашање: што можеле граѓаните да купат со 1.000 денари во 2022 година, а што можат да купат денес?

Ако една кошничка производи во 2022 година чинела 1.000 денари, а по повеќегодишните поскапувања нејзината цена достигнала 1.300 денари, намалувањето на инфлацијата на три отсто не ја враќа цената на 1.000 денари. Напротив, доколку продолжи растот од три отсто, кошничката ќе чини 1.339 денари. Примерот е илустративен, но ја покажува разликата меѓу забавување на поскапувањето и намалување на цените.

И официјалните статистички податоци покажуваат дека растот на цените продолжува. Според Државниот завод за статистика, во септември 2026 година трошоците на животот биле за 2,7 отсто повисоки отколку во истиот месец минатата година. Во однос на август, вкупниот индекс останал непроменет, но храната и безалкохолните пијалаци поскапеле за 0,5 отсто, покуќнината и опремата за домаќинствата за 1,3 отсто, а трошоците за домување, вода, електрична енергија, гас и други горива за 0,2 отсто.

Ова не значи дека сите производи поскапуваат подеднакво. Некои цени се намалуваат, други остануваат стабилни, а трети растат. Но, пониската годишна инфлација не ги брише поскапувањата што се случиле во претходните години. За да се утврди колку навистина поскапел животот од 2022 до 2026 година, треба да се спореди вкупната промена на индексот на трошоците на животот, а не само инфлацијата во два одделни квартала.

Проблемот со владината споредба станува уште поизразен кога во анализата ќе се вклучи куповната моќ. Дури и ако Македонија навистина има пониска инфлација од европскиот просек, тоа не значи дека македонските граѓани живеат поевтино или подобро од европските.

Производ што чини исто во Македонија и во Австрија нема исто значење за домаќинство со македонска плата и за домаќинство со австриска плата. Ако основните прехранбени производи, сметките и домувањето одземаат значително поголем дел од приходите на едно семејство, тогаш неговиот животен стандард е под поголем притисок, без оглед на тоа колкава е просечната инфлација во земјата.

Затоа, ако веќе се прави споредба со Европа, логично е да се постават и други прашања. Колку основни производи можат да се купат со просечна македонска плата, а колку со просечна плата во Австрија или Германија? Колкав дел од приходите оди за храна, сметки и домување? Колку пари остануваат откако ќе се покријат неопходните трошоци?

Тоа се прашањата што непосредно го одредуваат животниот стандард. Просечната инфлација, пак, е поширок статистички показател што опфаќа различни производи и услуги. Таа не е исто што и цената на основната потрошувачка кошничка, а уште помалку е мерка за тоа колку таа кошничка е достапна за семејство што живее од една или две македонски плати.

Дополнително, самата споредба на инфлацијата со Европа бара прецизност. Евростат за меѓународни споредби го користи хармонизираниот индекс на потрошувачките цени, кој не е целосно идентичен со националниот индекс. За да се потврдат процентите што ги наведува премиерот, потребно е да се знае кои точно статистички серии ги користел, дали споредувал Македонија со Европската Унија или со еврозоната и дали применил усогласена методологија.

Сепак, тоа не ја менува суштината на проблемот. Дури и ако процентите што ги наведува Мицкоски се математички точни како споредба на инфлациски стапки, тие не можат да го потврдат тврдењето дека цените во Македонија биле 67 отсто повисоки од европските, а денес се 25 отсто пониски.

Во друго соопштение од истото интервју, Владата ја пренесува оценката на премиерот дека земјата има најниска инфлација и највисок економски раст во регионот. Мицкоски истовремено признава дека граѓаните сè уште живеат тешко, но тврди дека економските резултати се значително подобри отколку пред четири години.

Пониската инфлација може да биде позитивен економски показател. Но, за да се зборува за подобар животен стандард, потребно е да се покаже дека реалните приходи растеле доволно за да ги надоместат претходните поскапувања и дека граѓаните со своите плати можат да си дозволат повеќе.

Токму таа споредба недостига во владината порака. Наместо да се покаже како се промениле цените на основните производи, колку пораснале трошоците за живот и што се случило со куповната моќ, се споредуваат два инфлациски периода и резултатот се претставува како споредба на цените.

Според пресметката врз основа на официјалните индекси на Државниот завод за статистика, општото ниво на потрошувачките цени во септември 2026 година било приближно 17 отсто повисоко отколку во септември 2022 година.

Со 1.000 денари денес не се купува истото што се купувало во 2022 година. И ниту една споредба со европската инфлација не може да го промени тоа.