Skip to content
Новото следење на судските процеси открива слабости што не се сведуваат само на бавни судови. Измените на Кривичниот законик, ризикот од застарување, повторените судења и недостигот од обвинители можат да ја попречат ефикасната борба против сложената корупција и организираниот криминал.
Во Македонија може да се води истрага, да се поднесе обвинение и да се донесе првостепена пресуда, а сепак правосудниот систем да не успее да ја заврши работата со правосилна одлука. Токму во тој јаз меѓу започнатата постапка и конечната судска одговорност се наоѓа едно од најсериозните предупредувања во најновиот извештај на Организацијата за безбедност и соработка во Европа (ОБСЕ) за судските процеси во Западен Балкан.
Според извештајот „Од хартија до практика 2.0“, околу половина од првостепените пресуди во следените предмети за висока корупција и организиран криминал во Северна Македонија се укинати. Првостепените постапки во просек траат околу две години, а доцнењата, повторените судења и ограничените институционални капацитети продолжуваат да го отежнуваат завршувањето на сложените предмети.
Но, најважниот дел од извештајот не е статистиката за укинатите пресуди. Тоа е предупредувањето дека законските измени, особено промените на Кривичниот законик, можат да ја ограничат способноста на институциите ефикасно да истражуваат и да гонат висока корупција и организиран криминал.
Кога постапката трае, а одговорноста изостанува
ОБСЕ во периодот од јуни 2024 до септември 2026 година следела 72 предмети во Македонија, од кои 56 за корупција и 16 за организиран криминал. Анализата опфаќа 850 судски рочишта и 84 судски акти.
Бројот на првостепени пресуди во следените предмети се зголемил од 23 на 32 во споредба со претходниот период. Тоа покажува дека има одреден напредок во завршувањето на постапките. Но, уделот на укинатите пресуди останал речиси непроменет – околу половина.
Укинувањето на една пресуда само по себе не докажува дека обвинетиот е невин, ниту дека судот намерно ја попречува правдата. Повисокиот суд може да утврди процесни или правни недостатоци поради кои предметот треба повторно да се разгледа. Токму затоа, меѓутоа, високиот удел на укинати одлуки отвора прашање за квалитетот на судењето, образложувањето на пресудите и способноста на системот да донесува одлуки што ќе го издржат судскиот надзор.
Во сложените предмети, секое враќање на почеток значи дополнително време, трошоци и ризик од застарување. Доказите треба да останат употребливи, сведоците достапни, а обвинението да биде правно одржливо до конечната одлука.
Така, проблемот не е само во тоа колку време му е потребно на судот да донесе пресуда. Проблемот е дали пресудата ќе стане правосилна пред да истече законскиот рок за гонење.
Кривичниот законик како пречка за сложените предмети
Најсериозниот дел од анализата на ОБСЕ се однесува на влијанието на измените на Кривичниот законик врз можноста за ефикасно гонење на корупцијата.
Во споредба со законската рамка пред измените од 2023 година, извештајот укажува дека поновите решенија го стеснуваат опфатот на одредени кривични дела, ги намалуваат предвидените казни и ги скратуваат роковите за застарување.
Ова не е само правно-техничка промена. Во сложените предмети за висока корупција, истрагите можат да бараат анализа на голем број договори, финансиски трансакции, јавни набавки, поврзани компании и одлуки донесени во различни институции. За да се реконструираат ваквите механизми, потребни се време, специјализирани знаења и координација меѓу обвинителството, полицијата, финансиските истражители и други институции.
Кога законските измени ги намалуваат максималните казни, тоа може да влијае и врз процесните правила што се применуваат во предметот. ОБСЕ предупредува дека пократките постапки што произлегуваат од пониските казни можат да го ограничат опсегот на истрагата и достапните процесни инструменти.
Дополнителен проблем се пократките рокови за застарување. Ако истрагата и судењето траат подолго од периодот што го дозволува законот, предметот може да заврши без конечна одлука за суштината на обвинението.
Тука се наоѓа суштината на предупредувањето: државата може да има формално функционални институции, а истовремено да има законска и институционална рамка што ја отежнува правосилната одговорност за најсложените случаи на корупција.
Измените на Кривичниот законик од 2023 година веќе предизвикаа прекинување или менување на повеќе постапки, вклучително и предмети поврзани со поранешното Специјално јавно обвинителство. Кај дел од нив, последиците се поврзани со застарување или со изменетиот опфат на кривичните дела. Тоа е важен контекст за разбирање на загриженоста на ОБСЕ, иако секој конкретен предмет мора да се анализира одделно, според применливиот закон и судските одлуки.
Роковите не се единствениот проблем
Извештајот покажува дека речиси секое трето рочиште во претходниот период не придонесувало за напредок на постапката. Во анализираниот период овој удел се намалил од 33 на 28 проценти, а во првата половина на 2026 година достигнал 21 процент.
Тоа е позитивно поместување, но причините за одложувањата откриваат слабости што не можат да се решат само со поголема дисциплина во судницата.
Отсуството на обвинетите било најчеста причина за непродуктивни рочишта, со удел од 31 процент. Во исто време, процедуралните проблеми станале позначајни и учествувале со 22 проценти. Меѓу нив се недостапни судски списи, нецелосни вештачења, измени на обвиненијата, задоцнето доставување докази и изземања на судии.
Овие проблеми покажуваат дека ефикасноста на судството зависи од целиот синџир на кривичната постапка. Ако доказите не се подготвени навреме, ако институциите не ги разменуваат информациите или ако обвинителството нема доволно кадар за сложени финансиски истраги, судот не може сам да ги отстрани сите пречки.
ОБСЕ забележува и недостиг од јавни обвинители, застарена техничка опрема и ограничени финансиски средства, што ја отежнува работата на Јавното обвинителство и на Основното јавно обвинителство за гонење организиран криминал и корупција.
Кога политиката ја поткопува довербата во правосудството
Извештајот ја нагласува и загриженоста поради јавните изјави на политичари и функционери за судски предмети поврзани со корупција и организиран криминал.
Во општество во кое граѓаните веќе се сомневаат дека моќните луѓе можат да избегнат одговорност, политичките коментари за конкретни постапки можат дополнително да го засилат впечатокот дека судството е изложено на притисок. Тоа е проблем и кога нема докажано директно влијание врз одлуката на судијата: довербата во независноста на правосудството зависи и од тоа дали институциите можат да работат без политичко насочување.
Истовремено, независноста не значи дека судовите и обвинителствата треба да бидат ослободени од критика. Напротив, тие мора да бидат транспарентни, да ги образложуваат своите одлуки и да одговараат за професионалните пропусти. Но, критиката не смее да се претвори во притисок за конкретен исход во постапка што е во тек.
ОБСЕ, сепак, наведува и позитивни показатели. Во седум предмети започнати по воведувањето пилот-иницијатива за подобро управување со судењата во јануари 2025 година, првостепената пресуда била донесена во просек за седум месеци. Тоа укажува дека подобрата организација може да даде резултати, иако малата група предмети не е доволна за да се заклучи дека проблемот е системски решен.
Реформите мора да се мерат според конечните резултати
Извештајот на ОБСЕ не тврди дека сите следени постапки биле неправични. Напротив, во 72-та предмети не биле идентификувани системски недостатоци што ја нарушуваат севкупната правичност на судењата. Забележани се и подобрувања во транспарентноста и управувањето со предметите.
Но, тоа не ја отстранува суштинската слабост: правосудниот систем сè уште тешко создава убедлива евиденција на правосилни резултати во предметите за висока корупција.
Затоа, одговорот не може да биде само нова стратегија, измена на закон или ветување за побрзи судења. Потребни се законски решенија што овозможуваат ефективно гонење, доволно обвинители и стручни соработници, квалитетни обвиненија, координирани финансиски истраги, одземање имот стекнат со криминал и судски одлуки што ќе издржат проверка во повисоките инстанци.
Клучното прашање е дали институциите ќе успеат да ги затворат празнините меѓу истрагата, обвинението и правосилната пресуда. Бидејќи во борбата против високата корупција не е доволно само да се покрене предмет. Потребно е тој да се доведе до законски издржан конечен исход.
Ако тоа не се случи, ризикот е граѓаните да гледаат како постапките траат со години, пресудите се укинуваат, а дел од предметите завршуваат поради застарување – без правосилна судска одлука за обвиненијата. Тоа не е само проблем на судството. Тоа е проблем на владеењето на правото и на довербата дека законот важи подеднакво за сите.
