Skip to content
Мажите и жените немаат еднакви показатели за здравствен ризик, а разлики се забележуваат и во исхраната на децата според материјалната состојба. Но новата база не овозможува рангирање на македонските општини според ризикот од рак, дијабетес или срцеви заболувања.
Националниот просек може да сокрие кој потешко стигнува до превентивен преглед, кој почесто е изложен на ризици и кај кого болеста останува неоткриена. Новиот извештај на Светската здравствена организација го насочува вниманието токму кон тие разлики.
Извештајот за нееднаквостите кај незаразните болести е објавен на 20 октомври, а претставувањето беше на 22 октомври. Опфаќа рак, кардиоваскуларни и хронични респираторни заболувања и дијабетес, заедно со нивните главни фактори на ризик. СЗО предупредува дека здравствениот товар и пристапот до превенција и лекување значително се разликуваат меѓу населението.
Во придружната база има 35 показатели за 194 земји и територии. Тоа е вкупниот опфат на збирката. Не значи дека секоја земја има податоци за секој показател, ниту дека сите бројки ја опишуваат состојбата во 2026 година.
ШТО ПОКАЖУВААТ БРОЈКИТЕ ЗА МАКЕДОНИЈА
Проверката на суровата табела за Македонија издвојува пет показатели. Кај возрасните, процените се стандардизирани според возраста, за споредбата помалку да зависи од различната возрасна структура.
| Показател и година | Мажи / жени |
|---|---|
| Употреба на тутун, 15+, 2024 | 43,4% / 35,7% |
| Дијабетес, 30+, 2022 | 16,2% / 12,3% |
| Хипертензија, 30–79, 2019 | 49,4% / 40,7% |
| Недоволна физичка активност, 18+, 2022 | 20,5% / 31,6% |
Извор: збирката на СЗО, со процени од GHO и NCD-RisC. Бројките се за наведените години, не за 2026.
Интервалите на неизвесност кај овие процени се широки и се преклопуваат. Затоа разликите меѓу централните вредности не се доволни за категоричен заклучок дека едниот пол има статистички потврдено повисока застапеност.
Петтиот показател открива социјална разлика. Во истражувањето HBSC од 2022 година, исхрана со недоволно овошје и зеленчук е забележана кај 65,1% од момчињата од 11 до 15 години во најниската економска група, наспроти 42,4% во највисоката. Кај девојчињата вредностите се 54,9% и 42,1%. Тоа е споредба според економската класификација во истражувањето, а не според конкретна месечна плата.
Извор: сурова табела на СЗО за незаразни болести и фактори на ризик.
Овие показатели не кажуваат кое дете ќе развие дијабетес или кој возрасен ќе добие рак. Тие помагаат да се препознаат области во кои превенцијата треба повнимателно да се насочи. Поврзаноста меѓу материјалната состојба и исхраната сама по себе не докажува која е причината за разликата.
КАЈ ПРЕВЕНЦИЈАТА ВЕЌЕ ИМА ДОМАШНИ ПРЕДУПРЕДУВАЊА
За ракот, важен домашен документ е ревизијата на програмите за рано откривање, објавена од Државниот завод за ревизија на 7 април 2026 година.
Ревизијата ги опфатила програмите за рак на дојка и на грлото на матката во периодот 2021–2024 година. Во анализираниот период, опфатот на целната популација се движел од 0,8% до 5,4% за рак на дојка и од 10,3% до 15,5% за рак на грлото на матката. Ова се историски показатели за проверуваниот период, а не измерен опфат за 2026 година.
Ревизорите утврдиле и недостиг од целосни податоци за испратените покани и одзивот, нерамномерна распределба на кадарот и опремата и слабости во следењето на пациентките по скринингот. Овие наоди покажуваат проблеми со достапноста и организацијата, но не утврдуваат која доходовна или образовна група има најголем ризик од рак
Понови домашни податоци постојат и за дијабетесот. Националниот регистар на ИЈЗ за 2025 година наведува 6.614 новодијагностицирани случаи. Тоа е број на регистрирани нови дијагнози, различен показател од проценетиот процент на население што живее со болеста.
И самиот регистар ги наведува ограничувањата: нецелосни записи, недоволно пријавување од приватните установи, доцнење во ажурирањето и ограничена достапност на социоекономски показатели.
Токму тука останува најважната празнина. За да се утврди кој има најслаб пристап до превенција, потребни се споредливи податоци за поканети, прегледани, дијагностицирани и навремено лекувани лица, поделени според возраст, место на живеење и социјална положба.
Новата база дава основа за таква проверка. Во проверените македонски записи, сепак, нема податоци што овозможуваат целосна споредба на ракот, дијабетесот и срцевите заболувања според образование и доход. Оттука не може одговорно да се прогласи „најризична“ општина или општествена група.
За читателите, практичниот чекор е со матичниот лекар да проверат кои превентивни прегледи им следуваат според возраста, здравствената состојба и семејната историја. Припадноста на група со понизок просечен ризик не ја заменува индивидуалната лекарска процена.
