Додека во Бугарија се бара одговор дали државната безбедност имала улога во насочувањето на јавните настапи на Ива Михаилова, во Македонија се отвора едно подеднакво важно прашање: што знаеле нашите тајни служби? Дали Агенцијата за национална безбедност (АНБ) и Агенцијата за разузнавање (АР) имале сознанија за евентуални активности на бугарските безбедносни структури поврзани со случајот и дали постоела комуникација меѓу службите на двете држави?
Ова прашање добива тежина по објавувањето на тајно снимени разговори во кои Михаилова зборува за наводни притисоци од бугарската Државна агенција за национална безбедност (ДАНС). Снимките предизвикаа политички реакции во Софија, барања за проверка на постапувањето на ДАНС и најави дека случајот може да биде изнесен пред европските институции.
ДАНС ги отфрли обвинувањата, а и самата Михаилова подоцна изјави дека никој во Бугарија не ја принудувал на ништо. Со тоа, тврдењата за евентуални притисоци остануваат непотврдени. Но, јавната расправа за улогата на бугарските служби отвора и прашања за тоа дали македонските институции имале информации од безбедносно значење поврзани со случајот.
Дали АНБ имала сознанија за евентуални активности на странски служби?
Агенцијата за национална безбедност е надлежна за контраразузнавачка заштита на државата. Меѓу нејзините законски задачи е откривањето и спречувањето шпионско дејствување и други активности што можат да ја загрозат националната безбедност.
Тоа значи дека АНБ не е институција задолжена да го следи секој контакт на граѓаните со странски амбасади или институции. Но, доколку постојат индиции за дејствување на странски безбедносни структури на македонска територија, тие можат да бидат предмет на нејзина безбедносна процена.
Во случајот со Михаилова, прашањето е дали АНБ имала информации за евентуални контакти или активности на бугарски безбедносни службеници поврзани со неа додека престојувала во Македонија.
Дополнително, во објавените разговори Михаилова споменува и контакти со бугарската амбасада во Скопје, од која, според нејзините тврдења, барала помош. Таквите контакти сами по себе се вообичаена дипломатска и конзуларна практика и не претставуваат доказ за разузнавачка активност.
Сепак, доколку постоеле други околности од безбедносно значење, останува прашањето дали македонската контраразузнавачка служба располагала со соодветни сознанија.
Засега нема јавно потврдени информации дека АНБ имала такви сознанија или дека случајот бил предмет на нејзино оперативно постапување.
Што можела да знае Агенцијата за разузнавање?
За разлика од АНБ, која има контраразузнавачки надлежности, Агенцијата за разузнавање прибира и анализира информации од странство што се значајни за националната безбедност и стратешките интереси на Македонија.
Токму затоа се отвора и прашањето дали АР имала информации за начинот на кој случајот Михаилова бил третиран од бугарските институции, вклучително и за евентуалната улога на тамошните безбедносни структури.
Случајот одамна излезе од рамките на една судска постапка. Тој предизвика дипломатски реакции, политички изјави и меѓудржавни несогласувања, а сега во Бугарија се поставуваат прашања и за постапувањето на ДАНС.
Сепак, политичката и дипломатската димензија на еден случај не значи автоматски дека тој претставува разузнавачка закана. За таква процена се потребни конкретни информации и околности.
Дали АР располагала со такви информации? Доколку постоеле сознанија од значење за националната безбедност, дали тие биле разменети со АНБ или со други надлежни институции?
Одговорите на овие прашања засега не се познати во јавноста.
Дали бугарските служби комуницирале со македонските?
Прашањето за евентуална комуникација меѓу службите го отвори и поранешниот заменик-министер за внатрешни работи Оливер Андонов, во изјава за „Слободен печат“.
Андонов посочи дека треба да се прави разлика меѓу бугарската ДАНС, која има безбедносни и контраразузнавачки надлежности, и Државната агенција за разузнавање (ДАР), задолжена за надворешно разузнавање.
Тој праша дали бугарските служби имале активности во Македонија и дали ДАНС била во комуникација со македонските служби.
Ова е важно разграничување. Официјалната размена на информации меѓу безбедносни институции на две држави може да биде дел од редовната меѓународна соработка. Евентуалното самостојно оперативно дејствување на странска служба на територијата на друга држава, пак, отвора посебни прашања за законитоста и националната безбедност.
Во случајот со Михаилова нема јавно потврдени докази дека бугарските служби спроведувале операција во Македонија. Но, останува неразјаснето дали воопшто постоела службена комуникација меѓу македонските и бугарските безбедносни институции поврзана со случајот.
Кој што знаел и дали институциите разменувале информации?
Додека се отвораат овие прашања, истрагата за начинот на кој Михаилова ја напуштила Македонија останува посебен институционален проблем.
Министерот за внатрешни работи Панче Тошковски претходно соопшти дека Михаилова немала евидентиран легален излез од Македонија, а според добиените информации од бугарските власти, немала ниту официјално регистриран влез во Бугарија во наведениот период.
Контролата на границата, спроведувањето на судските мерки и утврдувањето на околностите на нејзиното заминување се во надлежност на полицијата, судството и другите органи задолжени за постапување.
Но, ако постоеле информации за евентуални активности на странски безбедносни структури, се поставува и прашањето дали тие биле достапни на македонските служби и дали биле доставени до институциите што ја водат постапката.
Тоа не значи дека АНБ или АР биле должни да го спречат заминувањето на Михаилова. Нивните надлежности се различни од оние на полицијата и судот. Прашањето е дали постоеле информации од безбедносно значење што требало да бидат проценети и разменети.
Прашањата за македонските служби остануваат отворени
Во Бугарија случајот со Ива Михаилова веќе предизвика барања за проверка на ДАНС и политичка одговорност. Бугарската агенција јавно ги демантираше обвинувањата, додека дел од опозицијата инсистира на дополнително разјаснување на нејзината улога.
Во Македонија, пак, засега нема јавно потврден одговор дали АНБ и Агенцијата за разузнавање располагале со информации од безбедносно значење поврзани со случајот.
Дали македонските служби имале сознанија за евентуални активности на бугарските безбедносни структури? Дали постоела размена на информации со ДАНС или со други бугарски институции? Дали Агенцијата за разузнавање имала релевантни информации од Бугарија и дали тие биле доставени до АНБ? Дали воопшто била направена безбедносна процена на случајот?
Ова се прашања што можат да се постават без однапред да се тврди дека постоела странска разузнавачка операција или дека македонските институции направиле пропуст.
Работата на безбедносните и разузнавачките служби по природа вклучува класифицирани информации, но тоа не ја исклучува институционалната отчетност. Во рамките на законските ограничувања, надлежните можат да дадат одговор дали постапувале по информации поврзани со случајот, без да откриваат оперативни детали.
Случајот Ива Михаилова останува предмет на судска постапка за сообраќајна несреќа со смртни последици, а одговорноста за нејзиното заминување од државата допрва треба да се утврди.
Последните случувања во Бугарија, меѓутоа, отвораат дополнителна институционална тема: дали македонските служби имале сознанија за околности од разузнавачко и контраразузнавачко значење и дали постоела соодветна координација меѓу нив.
Засега нема јавно потврдени информации врз основа на кои би можело да се заклучи дека АНБ или Агенцијата за разузнавање пропуштиле да постапат. Но, нема ниту јавно разјаснување дали располагале со сознанија за кои денес се поставуваат прашања во Бугарија.

