Од денес струјата може да има негативна цена, но не и бесплатни сметки

Од денес, 19 ноември, на македонската берза за електрична енергија започнува примената на нов механизам што овозможува струјата да се продава и по негативна цена. Тоа значи дека во одредени часови производителот би можел да плаќа за некој да ја преземе неговата електрична енергија, наместо да заработува од продажбата. Но, иако звучи како добра вест за потрошувачите, ова не значи дека домаќинствата ќе добиваат бесплатна струја или дека нивните сметки автоматски ќе се намалат.

Националниот оператор на пазарот на електрична енергија, МЕМО, го утврди 19 ноември 2026 година како почеток на примената на негативните цени на организираниот пазар. Со оваа промена Македонија воведува механизам што веќе функционира на повеќе европски берзи, каде што цените во одредени часови може да паднат и под нулата.

Новите правила не значат дека струјата од денес нужно ќе се продава по негативна цена. Тие овозможуваат таква цена да се формира во моментите кога производството е поголемо од побарувачката, а на пазарот нема доволно купувачи за расположливата електрична енергија.

Ваквите ситуации најчесто се појавуваат во сончеви денови, кога фотоволтаичните електрани произведуваат големи количества електрична енергија, а потрошувачката е релативно мала. Особено чувствителни може да бидат викендите и празниците, кога дел од индустриските капацитети не работат со полн интензитет.

Во такви услови може да се случи производителот да прифати негативна цена за да ја пласира произведената струја.

На пример, ако берзанската цена изнесува минус 10 евра за мегават-час, продавачот би платил 10 евра за продажба на еден мегават-час електрична енергија. Купувачот, пак, би можел да има корист од таквата цена, зависно од условите на договорот и дополнителните трошоци.

Причината за оваа необична пазарна појава лежи во потребата производството и потрошувачката на електрична енергија постојано да бидат усогласени. Кога на пазарот има вишок струја, а можностите за складирање, намалување на производството или извоз се ограничени, негативната цена станува економски сигнал дека произведената енергија во тој момент има помала вредност.

Новите правила особено ги засегаат производителите од обновливи извори на енергија.

Сопствениците на фотоволтаични електрани што продаваат струја по берзански цени ќе мора повнимателно да ги следат часовите во кои производството е најголемо. Наместо очекувана заработка, во периодите со негативни цени може да се соочат со финансиски загуби или дополнителни трошоци за пласирање на енергијата.

Сепак, ова не значи дека секој сопственик на соларен систем ќе плаќа за произведената струја. Ефектот ќе зависи од договорите за откуп, моделот на продажба и можностите произведената енергија да се користи за сопствени потреби.

За трговците со електрична енергија и за компаниите што купуваат директно на пазарот, негативните цени можат да претставуваат предност.

Индустриските потрошувачи што имаат можност да го приспособат производството кон часовите со најниски цени би можеле да ги намалат своите трошоци за електрична енергија. Истовремено, новиот модел создава дополнителен поттик за инвестирање во батериски системи, кои овозможуваат складирање на евтината струја и нејзино користење или продажба во часовите кога цената е повисока.

Но, за најголемиот дел од домаќинствата во Македонија, почетокот на примената на негативните цени нема непосредно да се одрази врз месечните сметки.

Граѓаните што се снабдуваат преку универзалниот снабдувач ЕВН Хоме плаќаат електрична енергија според утврден тарифен модел, кој вклучува четири блокови за високата тарифа и посебна ниска тарифа.

Овие цени не се менуваат секој час според движењата на берзата.

Затоа, дури и ако денес или во наредните денови на организираниот пазар се појави негативна цена, тоа не значи дека во истиот период граѓаните ќе добиваат бесплатна струја.

Дополнително, конечната сметка на домаќинствата не ја содржи само цената на набавената електрична енергија. Во пресметката влегуваат и мрежарина, други пропишани надоместоци и даноци, кои не исчезнуваат доколку берзанската цена падне под нулата.

Сепак, новиот механизам може посредно да влијае врз идните трошоци за снабдување. Доколку негативните и ниските берзански цени придонесат за намалување на просечната цена по која снабдувачите набавуваат струја, тоа би можело да биде еден од факторите при идното формирање на цените.

Но, таквиот ефект не е загарантиран. Тој зависи од договорите за набавка, цените на производството, трошоците за мрежните услуги и одлуките што се носат во рамките на регулаторниот систем.

Почетокот на примената на новите берзански правила доаѓа во период кога вниманието на домаќинствата е насочено и кон цените на електричната енергија од 1 јануари 2027 година.

Токму затоа е важно да се направи разлика меѓу цената што се формира на берзата за одреден час и цената што граѓаните ја плаќаат преку своите редовни сметки.

МЕМО претходно организираше работилница со учесниците на пазарот на 9 ноември, а на 12 ноември објави дополнително објаснување за воведувањето на негативните цени и нивното значење за пазарот.

Според операторот, механизмот треба да овозможи поефикасно формирање на цените, подобро усогласување на производството со потрошувачката и понатамошно приближување на македонскиот пазар до европските практики.

Првите берзански резултати по почетокот на примената ќе покажат дали новата можност веднаш ќе доведе и до реална појава на негативни цени или пазарот ќе продолжи да тргува со позитивни вредности.

За производителите и трговците ова значи нов начин на управување со ризиците и можностите за заработка. За домаќинствата, пак, засега се менуваат правилата на берзата, но не и начинот на кој се пресметуваат нивните сметки за електрична енергија.

Рацин.мк ве прашува:

Кој најмногу придонесува говорот на омраза да стане нормална појава во Македонија?

Најчитано

Рацин.мк ве прашува:

Кој најмногу придонесува говорот на омраза да стане нормална појава во Македонија?