Skip to content
Единственото нешто што како „позитивно“ може да се извлече од „поклонението“ на Димитар Апасиев и останатите од лидерството на Левица на гробот на албанскиот диктатор Енвер Хоџа, е што поттикнаа да се потсетиме на страховладата и злосторствата овој тоталитаристички лик, кој ќе остане запомнет по изолацијата и градењето бункери во Албанија, земја којашто кога почина, во 1985 година, беше третата најсиромашна држава во Европа со БДП по глава на жител од само 15 долари месечно.
Екстремната колективизација на имотите на Албанците го доведе до глад на населението по селата, помогнато со целосната изолација од остатокот од светот, поради што земјоделците користеле алати и технологија од дваесетите години од дваесеттиот век.
Наместо модернизација на државата, борба со недостатокот на живеалишта, храна и изградба на патишта, Хоџа во Албанија воведе програма за „бункеризација“ и на територијата на државата изгради повеќе од 750 илјади бункери.
За време на владеењето на Енверн Хоџа чести биле и политички мотивираните ликвидирања на неистомисленици во Албанија, каде што според проценките од 25 до 100 илјади неистомисленици на Хоџа биле убиени, затворени или испратени во работнички кампови.
Aлбанија на Енвер Хоџа беше целосно заробена и изолирана држава, слично како што е денес Северна Кореа, со речиси непостоечка соработка со останатите држави и без почитување на правата на граѓаните.
За сите овие ѕверства на Сигурими под водство на Хоџа, од кои страдал во еден период секој трет Албанец (значи можеби и над милион Албанци), исто така постојат сериозни истражувања и филмови. А едно од поновите е книгата „Енвер Хоџа“ на Бленди Февзиу, познат албански новинар и истражувач, од која е направен и документарец.
Редакцијата на Рацин.мк со овој фељтон насловен „Енвер Хоџа: Канџите на црвениот терор“ ќе пренесе во неколку делови извадоци од книгата што на македонски јазик за објави Фондацијата отворено општество на Македонија.
*
Енвер Хоџа: Ние не сме 2 милиони. Ние сме силни 1 милијарда и 2 милиони заедно со Кина
„Значи, другар Енвер, јадеш ли свинско?“, праша Сталин одеднаш, додека со вилушка ја буткаше ладната храна во својот метален сад.
„Да, јадам“, одговори Енвер Хоџа.
„Исламот им забранува на своите следбеници да јадат свинско месо“, забележа тој, а потоа додаде: „Сигурен сум дека е застарен обичај. Сепак, прашањето за религиозните вери мора внимателно да се следи и внимателно да се решава, без да се повредуваат чувствата на луѓето. Овие чувства се негувани со векови, па затоа мора да бидеме многу претпазливи во справувањето со нив. Овие работи имаат влијание врз единството на народот.“
Овој дијалог, снимен во април 1949 година, беше веројатно најинтересниот извадок од средбите на Хоџа со Сталин. Еден спроти друг седеа поранешен ученик во семинаријата кој никогаш не станал свештеник и син на имам чие прво училиште било мектеп (основно верско училиште за изучување на исламот, н.з.), двајцата изгледале како да не знаеле што друго да разговараат меѓу себе.
Ова беше втора и најважна средба на Хоџа со Сталин. Овој пат Хоџа беше мирен и опуштен – веќе целосно ја контролираше КПА и владата на Албанија. Неговата прва средба со советскиот водач, на 16 јули 1947 година, била прилично формална и одржана во присуство на Кочи Џоџе, кој сигурно ќе им пријавил сè на Југословените. Во 1949 година, Хоџа се вратил да се сретне со Сталин како водач на партијата која ја надминала југословенската хегемонија, убеден дека „победата“ над Југословените ќе има печат на одобрување на Сталин.
Енвер Хоџа му се восхитувал на Сталин, а овој им предлагал на Југославените да ја „проголтаат“ Албанија
Енвер Хоџа се сретнал со Сталин вкупно пет пати. Последната средба била во април 1951 година, две години пред смртта на советскиот лидер. Во 1979 година, по повод стогодишнината од раѓањето на Сталин, Хоџа напиша друга книга со мемоари, „Јас со Сталин“, главно базирана на албански документи и записи, непотврдени од ниту еден советски архивски извор. Читајќи ги мемоарите на Хоџа, не може да не се забележи изразениот недостаток на интерес на Сталин за Албанија. На состанокот со југословенскиот специјален пратеник Милован Ѓилас во 1945 година, Сталин говорел без почит за малата земја. Во неговите мемоари „Разговори со Сталин“, Ѓилас пишува дека кога ја покренал темата за Албанија и побарал мислење што да прави со таа земја, Сталин навестил дека Албанија може да биде дел од југословенската федерација. Според Ѓилас, Сталин рекол: „’Ние немаме посебен интерес за Албанија. Се согласуваме Југославија да ја проголта Албанија!’ Притоа ги собра прстите од десната рака и, носејќи ги до устата, направи движење како да ги голта.“
Се разбира, во 1979 година Хоџа го знаеше сето тоа. Дотогаш, книгата на Ѓилас беше објавена на Запад и југословенскиот дисидент помина неколку години затвор и затвор. Но, Сталин секогаш бил љубезен и топол кон Хоџа кога ќе се сретнале лично, иако тој ретко покажувал интерес за нешто поврзано со Албанија. Единствен исклучок беше советот што му го даде на Хоџа да не се меша во грчката граѓанска војна. Исто така, Сталин беше тој што предложи КПА да го промени своето име во Партија на трудот на Албанија (ПЛА), како што направи партијата во Северна Кореја, за да го одрази поголемиот број селани од работниците во нејзиното членство. Остатокот од нивните разговори беа само вообичаен микс од муабети и љубопитности што двајца непознати ќе ги разменат во кафуле било каде на земјината топка. Сталин секогаш ќе го прашаше Хоџа за потеклото на Албанците, за односите меѓу различните верските заедници во земјата, за нејзиниот пејзаж, географијата, проблемите со соседите и слично. Да имаше вистински интерес за земјата, секој од неговите помошници можеше да состави информативен лист за помалку од еден час.
Сталин го советувал Хоџа да не избрзува со колективизацијата на земјоделското земјиште, да не претерува со борбата против религијата и свештениците, да се воздржува и да не го покажува премногу отворено своето непријателство кон Обединетото Кралство и Соединетите Американски Држави и да избегнува строги казни за неговите противници. Кога Сталин го прашал за односите на Албанија со Британија, Хоџа одговорил дека Британците го условуваат нивното признавање на Албанија со воспоставување воени бази на јадранскиот брег. Според Хоџа, Сталин реагирал вака:
„Не им давајте пристап до ниту една од вашите бази! Добро бранете ги вашите пристаништа!“, инсистираше Сталин.
„Никогаш нема да се откажеме од било што “, го уверив. „Ако дојде до најлошото, попрво би умреле отколку да ги предадеме нашите пристаништа.“
„Чувајте ги, ама не умирајте“, се насмеа Сталин. „Овие работи мора да се прават со дипломатија“
Дури и Сталин, еден од најдеспотските водачи на модерното време, бил поумерен и помалку непопустлив од Хоџа. Но, неговиот став може да биде уште еден показател за тоа колку ниско на агендата на Сталин била Албанија. Од друга страна, Хоџа, како и сите други источноевропски лидери, имаше стравопочит кон Сталин. Сталин му беше идол. На стогодишнината од раѓањето на Сталин во 1979 година, Хоџа беше единствениот самопрогласен сталинистички водач во светот и единствениот кој одби да ги признае грозоморните злосторства извршени од советскиот лидер. Дури во декември 1990 година, странските посетители на Тирана беа пречекувани од монументална статуа на советскиот водач што надвисната над главниот булевар во градот. Покрај тоа, голем број фабрики низ земјата и еден од главните плоштади во Тирана беа именувани како „21 декември“, според датумот на раѓањето на Сталин. Во 1953 година, градот Кучова беше преименуван во „Qyteti Stalin“ (град на Сталин).
Енвер Хоџа за Сталин: Не, Сталин не бил тиранин. Тој не бил деспот. Тој беше принципиелен, праведен, скромен и љубезен човек, кој обрнуваше внимание на луѓето, кадрите и неговите соработници […] Во делата на овој познат марксист-ленинист не може да се најде ниту една принципиелна грешка.
Тешко е да се каже дали Хоџа навистина бил фанатичен ученик на Сталин или дали сталинистичката филозофија е таа што најмногу одговарала на неговите политички цели. Втората хипотеза изгледа поверодостојна. Во 1979 година, во воведот на својата книга „Јас и Сталин “, Хоџа ќе напише:
Не, Сталин не бил тиранин. Тој не бил деспот. Тој беше принципиелен, праведен, скромен и љубезен човек, кој обрнуваше внимание на луѓето, кадрите и неговите соработници […] Во делата на овој познат марксист-ленинист не може да се најде ниту една принципиелна грешка.
Но, во пролетта 1956 година, само неколку недели откако Сталин беше јавно осуден од Хрушчов на Дваесеттиот конгрес на КПСССР, Хоџа пееше од друга химна. Во уводникот објавен во дневниот весник „Зери и народот“ на 14 април 1956 година, под наслов „Марксизмот-ленинизмот нè учи дека масите ја создаваат историјата“, потпишан лично од него, Енвер Хоџа го напиша следново:
Сталин направи некои грешки кои скапо ги чинеа советските народи и причината за социјализмот.
КП на Советскиот Сојуз со право го осуди култот на личноста создаден од Ј.В. Сталин. Советските народи постигнаа толку многу победи што доведоа до триумф на социјализмот, а Ј.В. Сталин почна да се става над народот и партијата. Тој се дистанцираше од масите, што доведе до многу скапи грешки кои многу им наштетија на советските народи и на каузата на социјализмот.
Овие редови покажуваат дека идеологијата на Хоџа не била само слепо обожавање на Сталин. Тој беше повеќе заинтересиран за сталинизмот, кој го поддржуваше и го применуваше до крајот на неговите денови.
Енвер Хоџа за Сталин: Сталин направи некои грешки кои скапо ги чинеа советските народи и причината за социјализмот.
До моментот кога Хоџа и Сталин се сретнаа по втор пат, во 1949 година, ситуацијата драстично се промени. Раскинот со Југословените го отвори патот кон меден месец во албанско-советските односи. Албанија стана дел од источниот блок, членка на Варшавскиот пакт и на Советот за взаемна економска помош. Покорноста и зависноста на албанските политичари од Советскиот Сојуз беше очигледна: Сите важни одлуки се носеа во Москва. Советскиот амбасадор во Тирана беше најважниот човек во земјата и тој имаше одлучувачки збор во албанската политика во тоа време.
Сталин умре во март 1953 година. На денот кога беше објавена неговата смрт, Енвер Хоџа ги натера сите Албанци – вклучително и самиот – да клекнат пред бронзената статуа на советскиот диктатор, која беше привремено пренесена на плоштадот Скендербег за таа пригода. Албанија прогласи 14-дневна жалост, повеќе од самиот Советски Сојуз.
Сталин умре во март 1953 година. На денот кога беше објавена неговата смрт, Енвер Хоџа ги натера сите Албанци – вклучително и самиот – да клекнат пред бронзената статуа на советскиот диктатор, која беше привремено пренесена на плоштадот Скендербег за таа пригода. Албанија прогласи 14-дневна жалост, повеќе од самиот Советски Сојуз.
Љубовта кон Сталин не го спречи Хоџа да изгради подеднакво непристојни односи и со Хрушчов и да го поддржи Дваесеттиот конгрес на КПСССР, на кој беше нападнат култот на личноста на Сталин.
Односите на Хоџа со Хрушчов останаа нормални до 1955 година, годината кога тој се придвижи кон приближување кон Југославија. Како стратег за надворешна политика, Никита Хрушчов реши да ја намами Југославија – црната овца – назад во источниот блок и го трубеше тоа како лична победа. Тој го осуди нападот што Сталин и Комунистичкото информативно биро (Коминформ) го направија врз Југославија во 1948 година и испрати пораки за отворено помирување до Тито. Посетата на Хрушчов на Белград во 1955 година предизвика аларм и го стави Хоџа на различен курс од Советскиот Сојуз.
Летото 1955 година Хоџа беше на одмор во вила надвор од Москва. Веројатно било околу полноќ кога офицер на националната гарда тропнал на вратата од неговата спална соба. Неџмије се разбудила во паника, но повикот доцна во ноќта немал никаква врска со нивното семејство назад во Тирана. Полицаецот учтиво објасни дека Анастас Микојан, најблискиот соработник на Хрушчов, бил на телефон и побарал да разговара со Енвер Хоџа. Микојан му рекол на Хоџа дека е на вечера со Вукмановиќ Темпо, еден од најдоверливите луѓе на Тито и стар познаник на Хоџа, и предложил двајцата да се сретнат.
Инсистирањето на Микојан Хоџа да се сретне со Темпо и притисокот што советскиот идеолог Михаил Суслов го изврши врз албанскиот лидер да ја ревидира својата политика кон Југославија не го постигнаа планираниот резултат. Сè што беше постигнато беше тоа што Хоџа стана понедоверлив кон Советите.
До 1959 година, односите меѓу Хоџа и Хрушчов станаа крајно напнати. Хрушчов таа година беше во официјална посета на Албанија. Тоа беше прва посета на советски лидер на Албанија. Хрушчов, кој беше странски политичар од највисоко ниво што некогаш ја посетил земјата, беше придружуван од неговиот министер за одбрана, маршал Малиновски, и делегација составена од 250 члена.
Во тој период и Пенг Дехуаи, кинескиот министер за одбрана, ја посети Албанија, со што, накратко, малата земја беше во центарот на вниманието на меѓународните вести. Хрушчов помина 12 дена во Албанија. Посетата очигледно траеше толку долго колку што му требаше на Хоџа да се согласи со условот на Хрушчов дека нема има говори против Тито и Југословените.
Хоџа се потруди да му угоди на Хрушчов и да најде можен компромис со него. Старите снимки од тоа време покажуваат како Хрушчов го поставува камен-темелникот на новата Палата на културата што треба да се изгради во центарот на Тирана. Се слуша како Хоџа вели: „Да живеете долго!“ Сепак, посетата не ги реши разликите меѓу двајцата политички лидери. Во ноември 1960 година, Хоџа отворено застана на страната на Кинезите против Советите.
Додека Хоџа сè уште беше во Москва, неговите несогласувања со советските водачи станаа јавни, советскиот амбасадор во Тирана му пристапи на Беќир Балуку, највисокиот функционер што остана во Албанија, со предлог за државен удар со советска помош. Останатите четворица водачи ќе бидат уапсени во Москва и екстрадирани по барање на Албанија. Балуку лојално го одбил предлогот. Неговиот одговор, како што подоцна објави синот на Балуку, Члирим, беше нешто како: „Ако нешто им се случи на албанските водачи, советскиот амбасадор и сите други Совети кои работат во Албанија ќе бидат заложници и ќе бидат третирани како такви“. Но, неговата лојалност не му донесе ништо добро. Му се пофали на министерот за внатрешни работи и 12 години подоцна тој беше погубен, а неговото семејство беше интернирано.
Албанија и СССР ги прекинаа дипломатските односи во 1961 година, а раководството во Тирана започна нова љубовна приказна, овој пат со Кина.
Но, на оваа нова „љубовна врска“ ѝ претходеше една драматична промена во источниот блок, односно во Варшавскиот пакт.
Хоџа го мразел Тито, но побарал од него да ја заштити Албанија од инвазијата на советските тенкови
Ноќта помеѓу 21 и 22 август 1968 година, советските трупи на Варшавскиот пакт ја нападнаа Чехословачка. Александар Дубчек, прв секретар на чехословачката Комунистичка партија во тоа време, тргна по нов, полиберален политички курс, кој стана познат како „социјализам со човечки лик“. Во рок од неколку месеци движењето на Дубчек – Прашката пролет – предизвика голема врева во целиот источноевропски блок. Со цел да се спречи понатамошно востание, Леонид Брежњев, прв секретар на КП С У, нареди инвазија на Чехословачка.
Енвер Хоџа бил на одмор во Драч, кога Мехмет Шеху побарал итно да се види со него. Албанија официјално беше членка на Варшавскиот пакт и, иако не присуствуваше на ниту еден состанок од 1961 година, празното столче со албанското знаме пред неа беше потсетник за нејзиното членство. Тирана сè уште не знаела ништо за инвазијата, но премиерот Шеху почувствувал нешто и ја изразил својата загриженост за персоналот на чешката амбасада, која се наоѓала веднаш спроти зградата на албанското Министерство за внатрешни работи.
Деновите на инвазијата на Чехословачка сигурно беа едни од најтешките за Хоџа и Шеху. Брежњев излезе со доктрината за „ограничениот суверенитет“ на земјите-членки на Варшавскиот пакт, и Албанија се најде под сериозна закана. Кон крајот на август 1968 година, Хоџа му испратил порака на Јосип Броз Тито со која побарал гаранции дека Југославија нема да дозволи советските сили да минуваат низ Југославија во случај на напад на Албанија. Одговорот дојде на почетокот на септември – југословенската територија нема да биде отворена за ниту една окупаторска сила, а доколку се направи таков чекор, двете земји ќе се борат заедно. На 13 септември 1968 година Албанија го објави своето формално и еднострано повлекување од Варшавскиот пакт и го осуди нападот врз Чехословачка.
Роберт Фровик тогаш беше млад дипломат кој работеше за Албанското и романското биро на Стејт департментот на САД. Тој внимателно го следеше албанскиот печат и секојдневно добиваше преводи од Виена на изјави емитувани на Радио Тирана. Во втората недела од септември, Фровик напиша меморандум во кој ги предупреди своите претпоставени дека најверојатно Албанија ќе се повлече од Варшавскиот пакт. На 11 септември тој беше повикан да присуствува на состанокот на Советот за национална безбедност со претседателот на САД. Повлекувањето на Албанија од Варшавскиот пакт се случи два дена подоцна и тој настан беше клучот за успехот на Фровик. Тоа го означи почетокот на неговата долга кариера како дипломат, која кулминираше со неговото вклучување во мировниот процес во Косово и Македонија на крајот на милениумот.
Раскинувањето со СССР не помина без политички жртви и ликвидации
Раскинувањето со Советскиот Сојуз имаше свои политички жртви во Албанија.
Кочо Ташко, основач на КПА, поранешен шеф на групата Корча и човекот кој го покани Хоџа на основачкиот состанок на партијата, откако ја изрази својата загриженост за распадот со Советскиот Сојуз беше лишен од сите негови функции, протеран од Тирана, а потоа уапсен. По одлежувањето на долга затворска казна, тој почина во интернација.
Лири Белишова, која имаше некои од највисоките функции во албанското комунистичко раководство, вклучително и член на Политбирото и секретар на Централниот комитет, исто така беше разрешена од сите нејзини должности и функции.
Друг висок функционер кој во тоа време беше цел на нападот беше адмирал Теме Сејко, командант на албанската морнарица. Неговиот третман веројатно имаше за цел да испрати порака до западните земји во пресрет на раскинувањето на Албанија со Советскиот Сојуз. Во мај 1961 година, Сејко беше обвинет дека е американски, југословенски, грчки и италијански агент. Поранешен партизански борец по потекло од Чамерија, бил толку дивјачки мачен што ги признал сите обвиненија и дека се обидел да ја собори „народната власт“.
Теме Сејко не беше единствениот член од неговото семејство што доживеа трагична судбина под режимот на Хоџа. На најмладиот син на Сејко, Сокол, му беше судено на суд за обид за кревање во воздух текстилната фабрика во Берат и беше погубен. Друг син беше осуден на осум години затвор за „агитација и пропаганда против народната власт“. Шпреса Сејко, сопругата на Теме, изврши самоубиство неколку часа откако нејзиниот сопруг беше уапсен. Преживеал само нивниот најстар син Рајмонд. Тој емигрирал во САД во 1990-тите.
Модните деталји ја рефлектирале идеолошката наклонетост на Енвер Хоџа
Подемите и падовите на односите на Хоџа со странските земји видно се рефлектирале во облеката на диктаторот. Кон крајот на 1940-тите тој ќе се појави со воена капа во југословенски стил, многу слична на онаа што ја носеше маршалот Тито. Подоцна беше гледан во колхоз кошули како оние на Хрушчов и носеше федора со полуобод од советски стил, додека по 1969 година тој често може да се види како носи кинеска беретка, како оние што ги носи Мао Цетунг.
Во 1961 година Хоџа ги отфрли Советите и им се проближи на Кинезите. Неговата врска со Кина траеше 17 години, иако се чини дека тој никогаш не ја сфатил многу сериозно. Во текот на целиот период на неговата последна љубовна врска, тој ниту еднаш не ја посети Кина, ниту пак Мао Цетунг ја посети Тирана. Главната цел на врската беше да се обезбеди одбраната од потенцијален советски напад и да се обезбеди економска помош за земјата. Во своите говори, Хоџа често нагласуваше: „Ние не сме 2 милиони. Ние сме силни 1 милијарда и 2 милиони!’
Ова беше јасна алузија на сојузот на земјата со Кина, кој и обезбеди на Албанија потребната економска поддршка. Но, Кина, исто така, ја запозна Албанија со практиките на злогласната Културна револуција, која ја збриша албанската средна класа, ја продлабочи изолацијата на земјата и ја засили ксенофобичната параноја на Хоџа. Во тоа време Албанците изградија околу 750.000 бункери, засолништа за воздушни напади, ровови и други воени утврдувања низ целата земја, од плажите до планините, за да ја одбранат земјата од имагинарна странска инвазија.
Во 1978 година, по нормализирањето на кинеско-американските односи, Хоџа раскина со своите азиски пријатели и Албанија беше поизолирана од кога било, и тогаш младите Албанчиња во училиштата престанаа да ја рецитираат песничката со стиховите: „Dy luanë ka sot bota / një Azia dhe një Европа“ – „Два лава има на оваа планета, еден во Азија и еден во Европа“, коишто се однесуваа на Енвер Хоџа и на Мао Це Тунг.
*
Ова е последниот дел од фељтонот „Енвер Хоџа: Канџите на црвениот терор“
Претходните три можете да ги прочитате на следните линкови:
Смртта дојде без да чукне на вратата
