Skip to content
Ако нарушувањата во снабдувањето од Блискиот Исток продолжат и зимата биде студена, гасот може да пробие 100 евра за мегават час уште во декември. Ударот нема да остане ограничен само на домаќинствата што директно го користат овој енергенс, туку може да стигне и до корисниците на парно, потрошувачите на електрична енергија и купувачите во продавниците.
Цената на европскиот гас веќе надмина 70 евра за мегават час, достигнувајќи го највисокото ниво од јануари 2023 година. На 1 септември, референтниот холандски индекс ТТФ се движеше околу 71,5 евра за мегават час, под притисок на ограниченото снабдување, зголемената побарувачка и неизвесноста околу испораките на течен природен гас од Персискиот Залив.
Аналитичарите на „Голдман Сакс“ проценуваат дека декемвриската цена на ТТФ би можела да надмине 100 евра за мегават час доколку извозот на енергенси од Блискиот Исток се нормализира бавно и нарушувањата продолжат во текот на 2027 година.
Тоа не е основното и единствено сценарио, ниту значи дека гасот сигурно ќе ја пробие оваа граница. За таков ценовен удар потребна е комбинација од продолжено ограничување на испораките, посилна азиска побарувачка, недоволно наполнети европски складишта и постудена зима.
„Енерџи аспектс“ проценува дека зимската цена може да се движи меѓу 60 и 80 евра за мегават час доколку снабдувањето постепено се стабилизира. Но, без катарски течен природен гас и при температури пониски од вообичаените, просечната дневна цена од ноември до март би можела да достигне околу 110 евра.
Европа ја пречекува грејната сезона со послаба заштитна мрежа од претходните години. Податоците на „Гас инфраструктура Европа“ покажуваат дека на 31 август складиштата во Европската Унија биле наполнети околу 65,4 проценти. Тоа е значително под вообичаеното ниво за овој период од годината.
Европската комисија претходно оцени дека наполнетост од 80 проценти би била доволна за безбедно снабдување во текот на зимата и дека засега нема непосредна опасност од недостиг. Сепак, ниските резерви го прават пазарот почувствителен на секое прекинување на испораките или подолг студен бран.
Дополнителен притисок создава зависноста на Европа од течниот природен гас. По намалувањето на рускиот гас што пристигнуваше преку гасоводи, европските купувачи сè повеќе зависат од товарите што пристигнуваат со бродови. Истите количини ги бараат и големите азиски економии, па во услови на недостиг гасот го добива оној што ќе понуди повисока цена.
Меѓународната агенција за енергија наведува дека испораките на течен природен гас од Катар и Обединетите Арапски Емирати од март до јуни се намалиле за 35 милијарди кубни метри во споредба со истиот период минатата година. Зголеменото производство во Северна Америка и Африка надоместило околу три четвртини од загубените количини, но глобалната понуда сепак се намалила.
Берзанскиот скок не се претвора автоматски во повисока сметка во истиот месец. Снабдувачите купуваат дел од гасот однапред, склучуваат долгорочни договори и се обезбедуваат од ценовни промени. Дури кога тие договори ќе истечат и ќе се набавуваат нови количини по повисоки цени, трошокот почнува да се пренесува врз потрошувачите.
Според процената на „Оксфорд економикс“, на европско ниво се потребни просечно околу шест месеци берзанската промена целосно да се одрази врз потрошувачките цени. Во Холандија ефектот може да биде речиси моментален, во Франција, Италија и Шпанија се појавува во рок од неколку месеци, додека во Германија и Австрија може да доцни речиси една година поради договорите со фиксни цени.
За Македонија нема единствен рок во кој евентуалниот европски ценовен шок би се појавил на сметките. Брзината ќе зависи од договорите за набавка, периодот за кој се обезбедени количините, одлуките на Регулаторната комисија за енергетика и начинот на пресметување на цените на топлинската и електричната енергија.
Иако мал број македонски домаќинства директно користат природен гас, тоа не значи дека останатите се заштитени од неговото поскапување. Податоците на Државниот завод за статистика покажуваат дека во 2024 година огревното дрво било главен извор за греење кај 38,2 проценти од домаќинствата, електричната енергија кај 24,6 проценти, а парното кај 10,8 проценти.
Годишниот извештај на Регулаторната комисија за енергетика покажува дека когенеративните постројки и топланите учествуваат со околу 85 проценти во потрошувачката на природен гас во земјата. Индустриските потрошувачи користат околу 13 проценти, додека преку дистрибутивните системи се трошат преостанатите два процента.
Тоа значи дека повисоката цена на гасот најпрво може да ги зголеми трошоците за производство на топлинска и електрична енергија, како и трошоците на индустриските компании. Дали и колкав дел од нив ќе биде префрлен врз граѓаните ќе зависи од регулаторните одлуки, државните мерки и договорите на снабдувачите.
Индустрискиот ефект може да биде поширок од самите сметки за енергија. Поскапиот гас ги зголемува трошоците за производство, транспорт и складирање, а компаниите може да ги вградат тие издатоци во цените на храната, градежните материјали и другите производи. На тој начин, берзанската цена што се формира во Холандија може со задоцнување да се појави и на сметка или фискална сметка во Македонија.
