Државата должи 9,4 милијарди евра: Што значи долгот за вашата плата?

Кога ќе се каже дека државниот долг на Македонија е 9,4 милијарди евра, бројката звучи огромно, но истовремено и далечно. Девет милијарди евра се толку голема сума што за обичниот граѓанин тешко може да се претвори во реална претстава.

Затоа вреди јавниот долг да се погледне од сосема друг агол: што значи тој за граѓанинот?

Според официјалниот фискален бројач на Министерството за финансии, државниот долг на 30 април 2026 година изнесувал 9.398,5 милиони евра, односно 9,4 милијарди евра, што претставува 51,5 отсто од БДП.

Ако оваа сума само математички ја поделиме со последната официјална проценка на населението од 1.826.247 жители, добиваме приближно 5.147 евра државен долг по жител.

Тоа не значи дека секој граѓанин има лична сметка од 5.147 евра што треба да ја плати. Државниот долг е обврска на државата, која се сервисира преку буџетот – од даноци, други јавни приходи и ново задолжување. Но оваа пресметка е корисна затоа што огромната бројка од 9,4 милијарди ја претвора во нешто што полесно може да се разбере. Последната официјална проценка на Државниот завод за статистика, за крајот на 2023 година, покажува 1.826.247 жители.

И токму тука почнува вистинската приказна.

5.147 евра по жител – но тоа не е целата сметка

Пресметката „долг по глава на жител“ е само илустрација. Таа не кажува колку е задолжено едно семејство, ниту пак значи дека долгот автоматски ќе се подели на граѓаните.

Но кажува нешто важно: јавниот долг е доволно голем за да стане суштинско прашање за идните буџети.

Државата не мора да го врати целиот долг утре. Напротив, долгот се отплаќа постепено, според роковите на обврските. Некои заеми траат со години, а дел од старите обврски се рефинансираат со ново задолжување.

Затоа поважното прашање не е само „колку должи државата“, туку: Колку чини тој долг секоја година и за што се користат позајмените пари?

2026 година носи голема сметка

Ова прашање станува особено важно во 2026 година.

Министерството за финансии во мај соопшти дека државата годинава има обврски за отплата на доспеани долгови, по основ на главнина и камати, од околу 1,56 милијарди евра.

Само за камати на домашниот и странскиот пазар се предвидени околу 346 милиони евра.

Тоа е сумата што заслужува особено внимание.

Зашто каматата не е нова болница.

Не е ново училиште.

Не е пат.

Не е пензија.

Не е субвенција.

Тоа е цената што државата ја плаќа затоа што во минатото позајмила пари.

И тоа не значи дека задолжувањето само по себе е лошо. Напротив, секоја држава се задолжува. Прашањето е што направила со позајмените пари и дали економскиот раст што го создаваат тие инвестиции е поголем од трошокот на задолжувањето.

Долгот не е проблем ако со него се создава нова вредност

Замислете две сценарија.

Во првото, државата позајмува 500 милиони евра за изградба на инфраструктура која ја зголемува продуктивноста, ја подобрува логистиката, отвора нови бизниси и создава поголеми буџетски приходи.

Во второто, државата позајмува 500 милиони за да ги покрие тековните расходи, дефицити и стари обврски, без да создаде нова економска вредност.

На хартија, задолжувањето е исто.

Економски, не е.

Затоа и прашањето „колку должиме?“ мора секогаш да биде проследено со уште две прашања:

За што ги позајмивме парите?

И:

Што добивме за нив?

Владата вели дека дел од задолжувањето е за капитални инвестиции

Во Буџетот за 2026 година се планирани 40,1 милијарда денари капитални инвестиции, додека буџетскиот дефицит е проектиран на 39,2 милијарди денари, односно 3,5 проценти од планираниот БДП.

Министерството за финансии истакнува дека задолжувањето е дел од планираната фискална рамка и дека средствата се користат и за капитални расходи, но и за рефинансирање на доспеани обврски.

Во мај Собранието го одобри и задолжувањето од 260 милиони евра кај пет странски банки, при што Министерството објасни дека средствата ќе се користат за општи буџетски потреби, капитални расходи и рефинансирање на доспеани обврски.

Ова е важна разлика.

Не секое ново задолжување значи дека државата „додава“ целосно нов товар врз постојниот долг. Дел од новите заеми служат за отплата или замена на стари обврски.

Но и рефинансирањето има цена – каматата.

Има ли причина за паника?

Не треба да има по автоматизам.

Самата бројка од 51,5 проценти од БДП не значи дека Македонија е пред банкрот. Ниту, пак, математичката пресметка од околу 5.147 евра по жител значи дека секој граѓанин е лично задолжен за таа сума.

Јавниот долг мора да се гледа во однос на големината на економијата, структурата на долгот, каматните стапки, роковите на достасување, валутната структура и способноста на државата редовно да ги сервисира обврските.

И токму Министерството за финансии тврди дека долгот се управува во рамки на среднорочната стратегија и дека целта е постепена фискална консолидација.

Но самото Министерство истовремено признава колку голем е товарот што доаѓа.

Заменик-министерот за финансии Николче Јанкуловски во мај изјави дека од 2026 до 2031 година државата треба да сервисира околу 9 милијарди евра наследени обврски по основ на главнина и камата.

Тоа значи дека приказната за долгот не завршува со бројката од 9,4 милијарди евра.

Таа продолжува со календарот на достасување.

Следните години се уште поважни

Според податоците што ги објави Министерството за финансии во јануари, вкупните обврски за отплата на домашниот и меѓународниот пазар се проценувале на околу 1,563 милијарди евра во 2026, 1,579 милијарди во 2027, 1,971 милијарда во 2028, 1,304 милијарди во 2029 и 1,414 милијарди евра во 2030 година.

Тоа се огромни годишни суми за економија со големина на македонската.

Затоа јавниот долг не е само тема за Министерството за финансии.

Тој е тема за секој граѓанин.

Зашто кога државата треба да враќа милијарди, парите мора да дојдат од некаде.

Од даноците.

Од економскиот раст.

Од ново задолжување.

Или од комбинација на сите три.

Што значи долгот за вашата плата?

Ако ја земеме просечната нето-плата од 48.779 денари во април 2026 година, тогаш математичкиот износ од околу 5.147 евра по жител е приближно еквивалентен на нешто повеќе од шест и пол просечни нето-плати.

Но ова повторно не е сметка што граѓанинот треба лично да ја плати.

Таа е начин да се покаже колку е голем јавниот товар во однос на приходите што ги остварува просечниот граѓанин.

А уште поважно е што државата не ги собира сите приходи само од данокот на доход.

Најголем дел од јавните приходи доаѓаат преку широк систем на даноци, придонеси, акцизи, царини и други јавни давачки.

Затоа долгот на крајот се сервисира од целата економија.

Од работникот.

Од фирмата.

Од потрошувачот.

Од пензионерот.

Од даночните приходи што ги плаќа целото општество.

Најважната бројка не е 9,4 милијарди

Можеби звучи парадоксално, но најважната бројка не е 9,4 милијарди.

Најважната бројка е онаа што покажува што Македонија добила за тие 9,4 милијарди.

Ако задолжувањето финансира продуктивни инвестиции, подобра инфраструктура, енергетска независност, дигитализација, образование и здравство, тогаш долгот може да биде инструмент за развој.

Ако, пак, со задолжувањето главно се купува време и се покриваат тековни дупки, тогаш државата само ја поместува сметката кон иднината.

И тука граѓанинот има право да бара одговор.

Не само од актуелната власт, туку од секоја власт што управувала со јавните пари.

Колку позајмивте?

Од кого?

По која камата?

Кога треба да се врати?

За што беа потрошени парите?

И што остана зад нив?

Долгот е невидлив додека не дојде сметката

Јавниот долг е една од оние економски теми што најлесно се претвораат во политичка пропаганда.

За едните, секое задолжување е доказ за неодговорност.

За другите, секое ново задолжување е „инвестиција“.

Вистината е посложена.

Државите се задолжуваат затоа што економиите не функционираат само со пари што моментално ги имаат во буџетот.

Но одговорната политика мора да знае каде завршува корисното задолжување и каде започнува живеењето на кредит.

На 30 април 2026 година Македонија имала државен долг од 9,398.5 милиони евра, или 51,5 проценти од БДП.

Тоа се 9,4 милијарди евра на државната сметка.

Илустративно, околу 5.147 евра по жител.

Но вистинската сметка нема да ја платиме како една фактура од 5.147 евра.

Ќе ја плаќаме многу подолго и многу посложено – преку даноците, преку буџетите на идните влади, преку каматите и преку тоа колку економијата ќе успее да расте.

Затоа најважното прашање не е дали Македонија има долг.

Секоја модерна држава има долг.

Најважното прашање е дали зад долгот останува нешто што вреди повеќе од парите што ќе ги вратиме.

А тоа е веќе прашање на кое не може да одговори само Министерството за финансии.

На него ќе треба да одговорат и идните генерации.