Skip to content
Вештачката интелигенција (ВИ) изгледа нематеријално. Отвораме ChatGPT, поставуваме прашање, добиваме одговор и за неколку секунди забораваме дека зад тој одговор стои огромна инфраструктура од сервери, процесори, мрежна опрема и системи за ладење.
А сето тоа има една многу материјална потреба: електрична енергија.
Токму затоа, додека Македонија ја најавува изградбата на Национален дата-центар и паралелно се обидува да привлече приватни инвестиции во големи дата-центри, се отвора прашањето што ќе значи ова за македонскиот електроенергетски систем.
Министерот за дигитална трансформација Стефан Андоновски во јавните настапи уверува дека планираниот капацитет нема да го загрози електроенергетскиот систем.
Од друга страна, меѓународните енергетски анализи предупредуваат дека растот на дата-центрите, а особено на AI инфраструктурата, ќе биде еден од најбрзорастечките нови извори на побарувачка за електрична енергија.
На прв поглед, овие две тези изгледаат спротивставени.
Но дали навистина се?
Прво важно разграничување: AI не е исто што и еден национален дата-центар
Најголемата опасност во јавната дебата е сите дата-центри да се стават во ист кош.
Не е исто дали зборуваме за национален дата-центар наменет првенствено за државните институции, за комерцијален дата-центар од неколку мегавати или за голем AI центар со десетици или стотици мегавати.
Според најновите информации за проектот, македонскиот Национален дата-центар треба да има капацитет од околу 5 MW, а проценетата инвестиција е околу 20 милиони евра. Како една од можностите се разгледува и поставување фотоволтаици за производство на дел од потребната електрична енергија.
Тоа е сосема поинаква категорија од гигантските AI дата-центри што денес се градат во САД, Европа и Азија.
И токму тука делумно се оправдува уверувањето на Андоновски дека самиот Национален дата-центар нема да биде закана за стабилноста на македонската мрежа.
Но тоа не го затвора прашањето.
Затоа што Македонија не зборува само за еден дата-центар.
Владата сака и приватни дата-центри
Паралелно со државниот проект, Владата сака да привлече и големи странски инвеститори во оваа индустрија.
Андоновски претходно откри дека се разговара со инвестициски фондови кои би граделе дата-центри, а потоа капацитетот би го изнајмувале на големи технолошки компании.
Во јавноста се споменуваат и значително поголеми капацитети.
Во еден од своите настапи министерот посочи дека дата-центар со 15 MW би бил инвестиција од околу 100 милиони евра.
И тука веќе започнува вистинската енергетска приказна.
Не е исто дали Македонија ќе има еден објект од 5 MW или повеќе комерцијални центри со десетици мегавати инсталиран товар.
Затоа прашањето не треба да биде само:
„Може ли македонската мрежа да го издржи Националниот дата-центар?“
Туку:
„Што ќе се случи ако националниот дата-центар биде само почетокот?“
Светот веќе гледа што доаѓа
Меѓународната агенција за енергетика проценува дека глобалната потрошувачка на електрична енергија од дата-центрите ќе се удвои до 2030 година и ќе достигне околу 945 TWh годишно.
Тоа е повеќе од денешната вкупна потрошувачка на електрична енергија на Јапонија.
AI е еден од најважните двигатели на тој раст. Потрошувачката на таканаречените забрзани сервери, кои главно се поврзуваат со AI, во базното сценарио на IEA се очекува да расте околу 30 проценти годишно.
Тоа е суштината на проблемот.
AI не троши струја само кога некој ќе отвори апликација.
Најголемиот товар е зад екранот.
Во дата-центрите работат илјадници сервери, а AI моделите бараат моќни графички процесори и специјализирани акцелератори.
Тие произведуваат топлина.
Топлината мора да се отстрани.
Затоа и ладењето станува дел од енергетската сметка.
„Но 5 MW не се опасност за Македонија“
Веројатно не.
И тоа треба јасно да се каже.
Ако Националниот дата-центар навистина е проектиран со капацитет од околу 5 MW, ако приклучувањето е правилно испланирано и ако системот има соодветна резервна и балансна поддршка, нема основа автоматски да се тврди дека еден таков објект ќе го загрози националниот електроенергетски систем.
Но тука постои една важна разлика меѓу моќност и годишна потрошувачка.
Мегаватите покажуваат колкав товар може да има објектот во даден момент.
За да се разбере целокупниот енергетски ефект, треба да се знае и колку часови во годината ќе работи со тој товар, каков ќе биде реалниот просечен товар и какви ќе бидат пиковите.
Затоа јавноста има право да ги знае енергетските параметри на проектот, а не само неговото име и инвестиционата вредност.
Вистинскиот проблем може да дојде со вториот, третиот и десеттиот дата-центар
Ова е точката каде што глобалното искуство станува важно за Македонија.
Во Европа веќе се водат сериозни дебати за тоа дали електроенергетските мрежи можат доволно брзо да ги следат потребите на новите дата-центри.
IEA очекува во Европа обновливите извори и нуклеарната енергија заедно да обезбедат околу 85 проценти од дополнителната електрична енергија потребна за дата-центрите до 2030 година.
Тоа покажува дека проблемот не се решава само со приклучување на објектот на постојната мрежа.
Потребно е однапред да се планира:
– ново производство,
– преносна мрежа,
– дистрибутивна инфраструктура,
– батериски системи,
– резервна енергија,
– обновливи извори,
– балансирање на системот.
Со други зборови, ако Македонија сака да стане регионална локација за дата-центри, тогаш не гради само дигитална инфраструктура.
Треба да гради и енергетска инфраструктура за дигиталната економија.
Андоновски има право во едно – но тоа не е целата приказна
Аргументот дека Македонија може да користи комбинирани извори на енергија е реален.
Во јавните настапи Андоновски посочуваше дека дата-центрите можат да користат комбинација на извори, а кај Националниот дата-центар се разгледува и производство од фотоволтаици. За ладењето е предвидено решение без потрошувачка на вода, односно со воздушно ладење.
Но сопствен фотоволтаичен систем не значи дека дата-центарот станува енергетски независен.
Сонцето не произведува струја 24 часа дневно.
А серверите не можат едноставно да престанат да работат кога ќе зајде сонцето.
Затоа секој сериозен дата-центар мора да има мрежна врска, резервни системи и соодветно управување со оптоварувањето.
Фотоволтаиците се дел од решението.
Не се целото решение.
И тука доаѓа прашањето за граѓаните
Ако новите дата-центри носат инвестиции, работни места, извоз на дигитални услуги и повисока додадена вредност, тогаш Македонија има интерес да ги привлече.
Но истовремено мора да се одговори на прашањето кој ја плаќа инфраструктурата потребна за тие инвестиции.
Ако за нов индустриски потрошувач треба да се засилува мрежата, да се градат нови далноводи, трафостаници или дополнителни производни капацитети, тогаш мора да биде јасно кој го сноси тој трошок.
Ова не е антивладин аргумент.
Тоа е основно правило на економијата.
Ако приватен инвеститор остварува профит од енергетски интензивен бизнис, не е автоматски логично трошокот за инфраструктурата да се префрли врз сите останати корисници.
Токму затоа во светот веќе се појавуваат модели во кои големите дата-центри учествуваат во финансирањето на инфраструктурата што ја бара нивното приклучување.
Македонија има уште една слабост: мала електроенергетска економија
За големите земји, дополнителни неколку стотини мегавати товар можат да бидат голем предизвик, но имаат многу поголема економска и енергетска база.
За мала земја како Македонија, концентрацијата на голем потрошувач може да има многу поголемо локално значење.
Затоа не треба да се споредува само:
„5 MW не се многу“.
Треба да се праша:
Каде се тие 5 MW?
На која трафостаница?
На која мрежа?
Во кој период од денот?
Каква е резервата?
Што се случува ако во истиот регион се приклучат уште два големи потрошувачи?
Тука е вистинската работа за енергетските институции.
Најголемата грешка би била да се водат две одделни политики
Едната политика да вели:
„Ќе ја дигитализираме Македонија.“
А другата:
„Ќе видиме од каде ќе ја земеме струјата.“
Тоа повеќе не функционира.
AI инфраструктурата и енергетската инфраструктура стануваат една иста стратешка тема.
Ако Македонија сака да привлече големи дата-центри, тогаш мора однапред да знае колкава дополнителна електрична енергија може да обезбеди.
И не само денес.
Туку во 2030 година.
И во 2035 година.
Зашто еден инвеститор можеби денес бара 15 MW.
Утре неговиот клиент може да побара 50 MW.
А AI инфраструктурата може да продолжи да расте.
Значи, кој е во право – Андоновски или предупредувањата за AI?
Одговорот е: и двете тези можат да бидат точни, но зборуваат за различна временска и инфраструктурна скала.
Ако прашањето е дали еден Национален дата-центар од околу 5 MW сам по себе ќе го урне македонскиот електроенергетски систем – нема сериозна основа за таков заклучок.
Но ако прашањето е дали масовната изградба на комерцијални и AI дата-центри може да стане значаен нов товар за македонската електроенергетска инфраструктура – тогаш одговорот е очигледно да.
И токму затоа јавноста не треба да се плаши од AI.
Треба да бара план.
Колку мегавати?
Колку ново производство?
Колку нова мрежа?
Колку резервна енергија?
Кој ќе ја плати инфраструктурата?
Колкав дел ќе биде обезбеден од обновливи извори?
И дали ќе има посебни услови за големите енергетски потрошувачи?
AI може да биде шанса – ако Македонија не ја направи енергетската сметка последна
Вештачката интелигенција може да донесе нови инвестиции, подобри јавни услуги, нови работни места и извоз на знаење.
Но таа има цена.
Не само финансиска.
Има цена во сервери, чипови, ладење, вода, земјиште и – пред сè – електрична енергија.
Затоа вистинското прашање за Македонија не е дали треба да има дата-центри.
Треба.
Прашањето е како да ги изгради така што профитот и развојот да бидат приватни, а инфраструктурниот трошок да не стане јавен товар.
Министерот Андоновски може да биде во право дека Националниот дата-центар нема да го загрози системот.
Но тоа уверување треба да биде само почетокот на разговорот.
Зашто Македонија не се соочува со проблемот на еден дата-центар.
Се подготвува за економија во која дата-центрите може да станат цела нова индустрија. Во такво сценарио се поставува прашањето: „Имаме ли енергетски систем за дигиталната економија што сакаме да ја изградиме?“
