Европа бара домаќинствата да издржат 72 часа сами, колку е подготвена Македонија?

Три дена без струја. Интернетот не работи, банкоматите и терминалите за картички се недостапни, снабдувањето со вода е нарушено, а институциите прво мора да стигнат до оние на кои помошта им е најпотребна.

Ова веќе не е сценарио резервирано за филмови за катастрофи. Европската комисија бара граѓаните да бидат подготвени самостојно да поминат најмалку 72 часа од голема криза. Sамо неколку дена пред оваа анализа, македонските државни ревизори објавија прилично непријатна дијагноза: нашиот систем за заштита и спасување сè уште не функционира како целосно интегриран и ефикасен механизам за справување со катастрофи.

Токму тука се среќаваат две прашања – колку е подготвена државата и колку сме подготвени ние.

Зошто баш 72 часа?

Европската комисија во Стратегијата за Унија на подготвеност, побара од Европејците да развијат култура на подготвеност за различни видови кризи – природни катастрофи, пандемии, сајбер и хибридни напади, геополитички конфликти и прекини во критичната инфраструктура.

Една од конкретните препораки е домаќинствата да имаат основни резерви со кои ќе можат да функционираат најмалку 72 часа. Идејата не е секој дом да стане засолниште, туку во првите три дена по голема криза граѓаните да не зависат целосно од итните служби.

Тоа значи вода, храна што не бара готвење, неопходни лекови, батериска ламба, резервни батерии, наполнета надворешна батерија за телефон, основна прва помош, радио и одредена сума готовина.

Причината е едноставна. Кога кризата е голема, државата не може истовремено да стигне до секој граѓанин.

ЕУ оди и чекор понатаму. Предвидува минимални стандарди за подготвеност на болниците, училиштата, транспортот и телекомуникациите, подобро складирање критична опрема и материјали, европски кризен центар и редовни вежби во кои заедно би учествувале цивилната заштита, полицијата, армијата, пожарникарите и здравствените служби.

Што би се случило кај нас?

Македонија има систем за управување со кризи, Дирекција за заштита и спасување, противпожарни единици и единствениот број за итни случаи 112, кој функционира 24 часа. На хартија постои и модел според кој одговорот започнува од локално ниво, потоа се активираат државните капацитети, а ако тие не се доволни се бара меѓународна помош.

Проблемот е што најновата ревизија покажува голема дистанца меѓу системот на хартија и неговата реална подготвеност.

Државниот завод за ревизија на 22 септември објави дека постојат слабости во стратешкото планирање, институционалната координација, оперативните капацитети, финансирањето и управувањето со ресурсите.

Уште позагрижувачки е што Македонија нема актуелна Национална стратегија за заштита и спасување. Последната важела до 2018 година. Подготвена е нацрт-стратегија за 2026-2030, но до ревизијата не била усвоена.

Планот за заштита и спасување на државата не е ажуриран, а националната проценка на загрозеност од природни непогоди и други несреќи датира од 2007 година.

Тоа значи дека документ врз кој треба да се проценуваат ризиците е постар од паметниот телефон каков што денес го познаваме, од масовното користење облачни услуги, од актуелната геополитичка и сајбер-безбедносна реалност и, што е особено важно, од климатските екстреми на последните години.

172 пожарникари за 617.000 жители

Скопската противпожарна бригада е одговорна за подрачје со околу 617.000 жители. Од предвидени 384 работни места за пожарникари, во 2024 година биле пополнети само 172. Тоа е помалку од половина.

Истовремено, ревизорите констатирале и застарена противпожарна опрема. Само во 2024 година бригадата имала 1.412 интервенции по пожари и уште 161 техничка интервенција.

Проблемот не е само Скопје. Ревизијата утврдува недоволна опременост, недостиг на обучен кадар и различен начин на организација и финансирање на противпожарните единици низ земјата.

Од средствата за противпожарна заштита во периодот 2022-2024 година, дури 98,5 проценти биле потрошени за тековни расходи, главно плати и надоместоци. Само 1,5 процент бил капитален расход – пари од кои треба да се купуваат и модернизираат опрема и возила. За 2026 година, сепак, државните дотации за територијалните противпожарни единици се речиси двојно зголемени, од околу 525,5 милиони на една милијарда денари.

Имаме повеќе од 30 магацини, но не знаеме доволно прецизно што има во нив

Можеби најинтересниот дел од ревизијата за сценариото „72 часа“ се државните материјални резерви за заштита и спасување.

Дирекцијата располага со повеќе од 30 магацини во подрачните одделенија. Но ревизорите утврдиле дека нема интегриран систем за материјална и финансиска евиденција, недостигаат магационери и контроли, а не бил направен ниту целосен попис и усогласување на состојбата.

Вредноста на евидентираните средства паднала од околу 6,59 милијарди денари во 2024 на 3,83 милијарди во 2025 година – намалување од 41,9 проценти.

Во голема криза ова не е административен детал. Тогаш мора во реално време да се знае што има државата, каде се наоѓа, во каква состојба е и колку брзо може да стигне таму каде што е потребно.

Пожарите веќе ни покажаа како изгледа кризата

Не мора ни да измислуваме хипотетички катастрофи.

Во 2024 година, според сателитските податоци што ги цитира ДЗР, во Македонија изгореле 97.660 хектари – повеќе од вкупната изгорена површина во претходните шест години заедно.

Според податоците на „Национални шуми“, во периодот 2023-2025 година пожарите предизвикале штета проценета на речиси 134 милиони евра.

Во 2024 и 2025 година државата повеќепати прогласуваше кризна состојба поради пожари и активираше дополнителни домашни и меѓународни ресурси. Ревизорите токму тоа го наведуваат како показател дека локалните капацитети не се доволни.

Нивната оценка е прилично директна: системот функционира претежно реактивно. Тоа значи дека многу подобро знаеме што правиме кога кризата веќе се случила отколку што инвестираме во тоа да бидеме подготвени пред да се случи.

Што треба да има едно домаќинство?

Европската идеја за 72 часа всушност почнува со многу обични работи.

Неколку литри вода по лице дневно. Храна што може да се јаде без струја и готвење. Лековите што членовите на семејството редовно ги користат. Батериска ламба, резервни батерии, Power bank, основна прва помош, средства за хигиена, копии од важните документи, малку готовина и план.

Каде ќе се најде семејството ако мобилните мрежи не работат? Кој ќе ги земе децата ако кризата се случи додека се на училиште? Што ќе прави семејство во кое некој зависи од електричен медицински уред? Како ќе се добиваат официјални информации ако интернетот падне?

Европската стратегија затоа не зборува само за резерви. Предвидува и образование за подготвеност во училиштата, подобри системи за јавно предупредување и кризна комуникација што мора да стигне до сите граѓани.

Не станува збор за паника, туку за три дена

Европската порака не е дека граѓаните треба да очекуваат војна или катастрофа. Поентата е спротивна: кризата не мора да биде војна. Може да биде земјотрес, голем пожар, поплава, сајбер-напад врз критична инфраструктура, долг прекин на електричната енергија, дефект во водоснабдувањето или комбинација од неколку проблеми истовремено.

Европа затоа го менува концептот од „државата ќе нè спаси“ во „државата и граѓаните мора однапред да бидат подготвени“.

За Македонија прашањето е уште посериозно.

Само шест дена пред оваа анализа, институцијата задолжена да контролира како се трошат јавните пари утврди дека националната проценка на ризиците е стара 19 години, дека клучните стратешки документи не се ажурирани, дека недостигаат луѓе и опрема и дека системот сè уште не функционира како целосно интегриран механизам.

Затоа европските 72 часа кај нас не треба да се читаат како необична препорака да купиме вода, конзерви и батерии.

Ако утре навистина се случи голема криза – дали Македонија е подготвена за првите 72 часа?

Најновиот државен ревизорски извештај покажува дека одговорот на тоа прашање допрва треба сериозно да го изградиме.