Европската Унија сè поинтензивно ги штити своите производители од увоз по дампинг цени и од странски компании кои добиваат државни субвенции. На крајот од 2025 година биле активни 232 трговски заштитни мерки, кои, според Европската комисија, придонесуваат за заштита на околу 637.000 работни места. Македонија располага со законски инструменти против дампинг, но останува отворено прашањето колку активно тие се користат за заштита на домашната индустрија.
Европската комисија во својот најнов годишен извештај за трговска заштита, објавен во септември 2026 година, соопшти дека во текот на 2025 година започнала 32 нови истраги против потенцијално неправедни трговски практики.
Најголем дел од мерките се однесуваат на производи што влегуваат на европскиот пазар по цени кои, според резултатите од истрагите, претставуваат дампинг, или на увоз кој има корист од субвенции што ја нарушуваат конкуренцијата.
Станува збор за сектори од стратешко значење, меѓу кои металургијата, хемиската индустрија, керамиката, производството на велосипеди и автомобилската индустрија.
Од 192 на 220 конечни заштитни мерки за една година
Податоците на Европската комисија покажуваат зголемена активност во користењето на трговските заштитни инструменти.
Вкупниот број активни мерки на крајот од 2025 година изнесувал 232, вклучувајќи и привремени мерки. Од нив, 220 биле конечни.
Европската комисија проценува дека овие инструменти придонесуваат за заштита на приближно 637.000 работни места во производствениот сектор.
Мерките не значат автоматско ограничување на целиот увоз од одредена земја. Тие се воведуваат за конкретни производи, компании или категории увоз, по истраги во кои се утврдува дали постои штета за домашната индустрија.
Како ЕУ ги штити производителите од евтин увоз?
Европската Унија користи три основни инструменти: антидампинг давачки, компензаторни мерки против субвенциониран увоз и заштитни мерки при нагло зголемување на увозот.
Антидампинг давачките се применуваат кога ќе се утврди дека производ се извезува по цена пониска од неговата нормална вредност и со тоа ѝ нанесува материјална штета на европската индустрија.
Компензаторните мерки, пак, се насочени кон увозот што има корист од специфични странски државни субвенции и предизвикува штета.
Покрај нив, Регулативата за странски субвенции, која се применува од 2023 година, ѝ овозможува на Европската комисија да испитува дали финансиска поддршка од држави надвор од ЕУ ја нарушува конкуренцијата на единствениот пазар, вклучително и при големи јавни набавки и преземања компании.
Македонија има законски механизми, но колку ги применува?
И Македонија има законски основ за воведување антидампинг и компензаторни давачки, предвиден во регулативата за надворешна трговија.
Царинската управа ги препознава антидампинг мерките како дел од инструментите на трговската политика.
Но, постои важна разлика меѓу постоењето законска можност и нејзината практична примена.
Во прегледот на трговската политика на Македонија од 2019 година, Светската трговска организација констатирала дека државата во анализираниот период не вовела антидампинг, компензаторни или заштитни мерки и не започнала соодветни истраги.
Овој податок не ја опишува автоматски состојбата во 2026 година. За прецизно утврдување на моменталната примена потребни се ажурирани податоци од надлежните институции.
Токму тука се отвора прашањето дали домашните производители имаат доволно институционална и стручна поддршка за да иницираат трговски истраги кога сметаат дека се изложени на неправедна увозна конкуренција.
Законот за нефер трговски практики не е исто што и антидампинг заштита
Македонија во 2024 година го донесе Законот за забрана на нефер трговски практики во синџирот на снабдување со земјоделски и прехранбени производи, кој е усогласен со европската Директива 2019/633.
Но, овој закон има друга намена.
Неговата цел е да ги заштити добавувачите од неправедни практики во односите со купувачите, особено во земјоделско-прехранбениот сектор.
Антидампинг мерките, од друга страна, се насочени кон увоз на производи под услови што предизвикуваат штета за домашната индустрија.
Оттука, примената на Законот за нефер трговски практики не може да ја замени трговската заштита од дампинг или субвенциониран увоз.
Европската заштита може да биде предизвик и за македонските извозници
Додека ЕУ ги зајакнува инструментите за заштита на сопствената индустрија, тие можат да влијаат и врз компаниите од земјите што не се нејзини членки.
Ова е особено важно за Македонија, чии производители се поврзани со европските пазари преку извозот и индустриските синџири на снабдување.
Во 2026 година Европската Унија донесе нови мерки за заштита на пазарот на челик. Во регулативата за спроведување се наведува и Северна Македонија меѓу земјите за кои одредени категории производи од челик можат да подлежат на дополнителни давачки од 50 отсто при увоз над утврдените квоти.
Тоа не значи дека целиот македонски извоз на челик автоматски се оданочува со 50 отсто, туку дека посебните услови зависат од категоријата производ и од применливата квота.
Овој пример покажува дека трговската заштита има две страни: може да ја заштити домашната индустрија од нелојален увоз, но истовремено да создаде дополнителни бариери за извозниците на други пазари.
Кој ќе го заштити домашното производство?
Европскиот пристап покажува дека трговската либерализација и заштитата на индустријата не мора да бидат спротивставени политики.
ЕУ продолжува да биде отворен пазар, но истовремено користи истраги, дополнителни давачки и контрола на субвенциите за да спречи нарушување на конкуренцијата.
Македонија, како мала и увозно зависна економија, мора да води сметка и за интересите на потрошувачите, за кои поевтиниот увоз може да биде поволен, и за интересите на производителите што се соочуваат со нелојална конкуренција.
Затоа, клучниот предизвик не е едноставно воведување повисоки царини, туку воспоставување ефикасни механизми што ќе можат да утврдат дали навистина постои дампинг, штета за домашната индустрија или неправедно субвенционирање.
Во период кога ЕУ со стотици трговски мерки настојува да заштити повеќе од половина милион работни места, за Македонија останува суштинското прашање: дали располага само со законски инструменти или и со доволно капацитет тие да се применат кога домашното производство е загрозено?

