Струјата со негативна цена, сметките на граѓаните во плус

Македонската берза за електрична енергија се подготвува за воведување негативни цени, механизам што во одредени часови би овозможил струјата да се продава и под нула евра. Но, додека енергетскиот сектор зборува за можноста производителите да плаќаат за некој да ја преземе нивната електрична енергија, домаќинствата во Македонија и натаму плаќаат повисоки сметки. Се отвора прашањето кој ќе ја почувствува користа од поевтината енергија и кога таа ќе стигне до граѓаните.

Директорот на Националниот оператор на пазарот на електрична енергија МЕМО, Зоран Ѓорѓиевски, во изјава објавена денеска објаснува дека негативните цени се можни кога производството ја надминува потрошувачката, а произведената електрична енергија не може веднаш да се искористи или складира. Такви состојби се очекуваат сè почесто со зголемувањето на производството од сончевите и ветерните електрани.

Но, негативните цени не се нова најава. Уште во јули Ѓорѓиевски најави дека нивното воведување се очекува до крајот на третиот квартал од 2026 година, односно до 30 септември. Во август МЕМО повторно го претстави механизмот како следен чекор во развојот на берзата. Девет дена по истекот на првично најавениот рок, во јавноста сè уште нема јасна потврда дека негативните цени се воведени и дека механизмот функционира.

Во меѓувреме, берзанските податоци покажуваат дека струјата не станува поевтина во секој период. Просечната цена на електричната енергија на македонската берза во септември изнесувала 150,49 евра за мегават-час, што е околу 10 проценти повеќе отколку во август. Тоа покажува дека зголеменото производство од обновливи извори само по себе не гарантира постојано ниски цени.

Негативна цена може да се појави во одреден час кога има вишок производство, додека неколку часа подоцна, со намалување на сончевото производство и зголемување на потрошувачката, струјата може значително да поскапи. Токму затоа електроенергетскиот систем има потреба од подобро складирање, управување со потрошувачката и поголема флексибилност.

Но, што значи сето ова за граѓаните?

Според Државниот завод за статистика, просечната цена на електричната енергија за домаќинствата во првото полугодие од 2026 година изнесувала 7,427 денари за киловат-час со ДДВ, што претставува зголемување од 1,3 проценти во однос на второто полугодие од 2025 година. Значи, во период кога се најавуваат нови механизми за поефикасно тргување и можност за негативни берзански цени, граѓаните засега не гледаат намалување на просечната цена што ја плаќаат.

Причината е во начинот на кој се формираат сметките. Домаќинствата не купуваат електрична енергија директно на берзата, туку плаќаат според тарифен систем. Во конечната цена влегуваат трошоците за набавка на струјата, преносот и дистрибуцијата, како и други надоместоци и даноци. Дел од електричната енергија се набавува и преку договори со однапред утврдени услови, па краткотрајните падови на берзата не се пренесуваат автоматски врз сметките.

Македонија веќе има дневна евтина тарифа од 13 до 15 часот, кога производството од сончевите електрани вообичаено е високо. Но, таа тарифа е однапред утврдена и не се менува секој ден според моменталната берзанска цена. Дури и кога струјата на берзата би имала негативна цена, тоа не значи дека домаќинствата ќе добиваат пари за нејзино трошење.

Сепак, ова објаснување не го затвора прашањето за користа од енергетската транзиција. Ако поголемото производство од обновливи извори овозможува пониски трошоци за набавка во одредени периоди, потребно е да се знае дали тие заштеди се одразуваат врз вкупните трошоци на снабдувањето и како се земаат предвид при утврдувањето на цените за домаќинствата.

Според Ѓорѓиевски, во првите девет месеци од годинава преку МЕМО бил остварен берзански промет од 241 милион евра, а преку организираниот пазар се тргувале 22 проценти од електричната енергија во земјата. Овие податоци го покажуваат обемот на тргувањето, но не кажуваат колку граѓаните заштедуваат од развојот на берзата. Прометот не е профит, ниту сам по себе претставува показател за поевтина струја.

За вистински да се оцени ефектот врз домаќинствата, потребни се податоци за цените по кои се набавува електричната енергија, уделот на берзанските набавки во снабдувањето и начинот на кој тие трошоци се пресметуваат во тарифите.

Воведувањето негативни цени може да биде важен чекор за развојот на пазарот, но истовремено ќе ја покаже и потребата од батериски складишта, подобро поврзување со соседните пазари и поттикнување на потрошувачката во часовите кога има вишок производство. Без такви решенија, дел од евтината електрична енергија може да остане неискористена.

За граѓаните, сепак, најважното прашање не е дали струјата на берзата во одреден час ќе достигне нула или ќе падне под неа. Прашањето е дали инвестициите во обновливи извори, развојот на берзата и поефикасното управување со електричната енергија ќе донесат и пониски трошоци за домаќинствата.

Зашто, ако струјата може да има негативна цена, јавноста заслужува јасен одговор зошто таа можност сè уште не се претвора во пониски сметки.