Skip to content
Терористичките напади од 11 септември 2001 година врз Њујорк и Вашингтон го потресоа светот, меѓу другото и затоа што, откако првиот киднапиран патнички авион удри во Светскиот трговски центар на Менхетен, драмата се пренесуваше во живо на телевизија. Два од четирите киднапирани авиони удрија и го уништија Светскиот трговски центар, Северната кула висока 417 метри и Јужната кула висока 415 метри. Трет авион ја оштети зградата на Пентагон во Вашингтон, а четвртиот се урна во Пенсилванија, благодарение на херојските патници кои решија да им се спротивстават на терористите. Како последица загинаа речиси 3.000 луѓе, меѓу кои и 343 пожарникари.
*Андор Ласло
Невидениот терористички напад врз САД беше организиран од Осама бин Ладен, син на богат саудиски милионер, кој имал долга историја на соработка со ЦИА, почнувајќи од 1980-тите години. Во 1990-тите, користејќи го семејното богатство и своето влијание, тој ја основал терористичката организација Ал Каеда. Бин Ладен сметал дека нападот ќе ги принуди САД да се повлечат од Блискиот Исток, почнувајќи од Саудиска Арабија, како што било случај по претходните напади, Бејрут во 1983 и Могадишу во 1993 година. Наместо тоа, САД започнаа војни во Авганистан и Ирак, а „војната против тероризмот“ продолжи сè до убиството на Бин Ладен во Пакистан на 2 мај 2011 година, но и по тоа.
Војната во Авганистан беше одобрена од Советот за безбедност на Обединетите нации, но инвазијата врз Ирак не беше, поради недостаток на докази дека Ирак бил поврзан со нападите врз Светскиот трговски центар или дека поседувал оружје за масовно уништување. „Војната против тероризмот“ набргу стана контроверзен концепт во очите на поголемиот дел од Американците, а јавното мислење се промени и во Велика Британија. Стана јасно дека војната во Ирак не само што била незаконска, туку и контрапродуктивна. „Бескрајните војни“ на САД доведоа до појава на нови форми на меѓународен тероризам и претворија милиони луѓе во Азија во бегалци.
По терористичките напади во 2001 година, САД мораа темелно да ја реформираат внатрешната безбедност. Пред сè, мораше сериозно да се зајакне безбедноста на аеродромите, но и начинот на кој различните безбедносни агенции соработуваат меѓу себе. Неколку години по нападите беше признаено дека ЦИА имала сознанија за подготовка на вакви терористички акции, но не биле преземени соодветни мерки. Реорганизацијата на домашната безбедност по 2001 година не го промени само начинот на функционирање на државата, туку го олесни и надзорот врз граѓаните. Ширењето страв стана средство за управување со општеството. Затворот надвор од територијата на САД, воспоставен во американската воена база во Гвантанамо, стана симбол на беззаконието.
🔸Терористичкиот напад на Ал Каеда имаше огромни економски последици во САД, но и во целиот свет. Федералните резерви, предводени од Алан Гринспен, на шокот одговорија со монетарни стимулации. Тоа даде резултати во однос на инвестициите и растот на БДП, но заедно со фискалните последици од војните придонесе и за зголемување на таканаречениот „двоен дефицит“, односно дефицитот во федералниот буџет и во надворешната трговија. Макроекономската политика по шокот придонесе за Големата финансиска криза од 2008 и 2009 година, особено преку создавањето на кризата со високоризичните хипотекарни кредити, како и за пошироките глобални нерамнотежи во трговијата и финансиите.
Местото на терористичките напади во Њујорк, зона на катастрофа со површина од 16 акри, стана познато како Граунд Зиро. Квалитетот на воздухот во Долен Менхетен останал токсичен со месеци по нападите од 11 септември, што го покажуваат и документи неодамна објавени од градоначалникот на Њујорк Зохран Мамдани. Обновата се одвиваше според нов проект, кој требаше да обезбеди и трајно одбележување на жртвите. На местото на Кулите близначки, во 2014 година беше отворен One World Trade Center, кула висока 541 метар, која стана централниот објект на комплексот. По неа треба да следува и Two World Trade Center, но просторот каде што некогаш стоеја Кулите близначки ќе остане празен.
Актуелните турбуленции на пазарот на обврзници во САД беа предизвикани од инфлацискиот шок од војната со Иран. Сепак, растот на приносите на американските државни обврзници ја одразува и длабоката загриженост на инвеститорите поради брзото зголемување на американскиот национален долг, кој сега надминува 40 илјади милијарди долари, како и федералниот дефицит кој се приближува до 2 илјади милијарди долари. Растот на американскиот долг сега се смета за неодржлив, што воедно ги става под дополнителен притисок и другите високо задолжени држави.
По шокот од 11 септември, САД ја ставија безбедноста на прво место и се фокусираа на стабилизација преку сила, претпоставувајќи дека ќе имаат неограничени финансиски ресурси за остварување на главните цели. По 25 години, ограничувањата на воената доминација, но и на финансиската одржливост, се многу повидливи.
*Ласло Андор е унгарски економист, поранешен еврокомесар за вработување, социјални прашања и инклузија во Европската комисија од 2010 до 2014 година, а денес е генерален секретар на Фондацијата за европски прогресивни студии (FEPS)
