Skip to content
Додека светските пазари повторно го следат секој брод што минува низ Ормус, секој напад врз нафтена инфраструктура и секое ново поместување на цената на барелот, во Македонија повторно работи една инфраструктура која со години стоеше надвор од употреба.
Нафтоводот Солун–Скопје, познат како Вардакс, по 13 години прекин повторно е ставен во функција. И токму во момент кога енергетската безбедност повторно станува глобална тема, неговото значење изгледа поинаку отколку пред една година.
Нафтата повторно е над 100 долари за барел, а кризата околу Ормус и нападите врз енергетската инфраструктура на Блискиот Исток го зголемуваат стравот од дополнителни нарушувања на снабдувањето. Ројтерс денеска известува дека нападот врз клучниот саудиски Исток–Запад нафтовод може, доколку прекинот потрае, да загрози транспорт на количества еквивалентни на околу четири отсто од светската понуда на нафта.
Меѓународната агенција за енергија во меѓувреме ја намали прогнозата за глобалната понуда во 2026 година и сега очекува пад од 5,7 милиони барели дневно, односно околу шест отсто, поради нарушувањата поврзани со конфликтот и транспортот во регионот.
Во такви услови една цевка од Солун до Скопје не е само техничка инфраструктура.
Таа станува дел од приказната за тоа колку различни и сигурни патишта има една мала, увозно зависна земја за да стигне до горивото.
Македонија не ја контролира цената на нафтата, но може да го контролира патот до горивото
Македонија не е производител на нафта и затоа не може да влијае врз светската цена на барелот. Но постои друга страна на енергетската безбедност која често останува во сенка – логистиката.
Според Enerdata, увозот на нафтени деривати во Македонија во 2024 година изнесувал околу 1,2 милиони тони, при што дури 86 отсто од увезените деривати доаѓале од Грција.
Тоа е важен податок за разбирање на Вардакс.
Бидејќи ако Грција е доминантен извор на нафтени деривати за македонскиот пазар, тогаш директната врска со рафинерискиот и транспортниот систем кај Солун има значење што оди подалеку од обичната промена на начинот на транспорт.
Вардакс овозможува горивото да стигнува до Скопје преку цевковод, наместо целото количество да зависи од патниот транспорт со цистерни.
И тоа е особено важно кога кризата го прави транспортот поскап, понеизвесен или ограничен.
По 13 години, цевката повторно носи гориво
Нафтоводот е изграден во 2002 година и ја поврзува рафинеријата на HELLENiQ ENERGY во Солун со поранешната рафинерија „Окта“ во Скопје.
По долгогодишен прекин, системот беше технички реконструиран и повторно ставен во функција во почетокот на 2026 година. Министерството за енергетика во февруари потврди дека техничките проверки се завршени и дека нафтоводот е подготвен за работа.
Според Институтот за енергетика на Југоисточна Европа, нафтоводот беше пуштен во работа на новогодишната ноќ, а неговата повторна активација е дел од обновувањето на директната енергетска врска меѓу Солун и Скопје.
Станува збор за траса долга околу 213,5 километри, со капацитет до 2,5 милиони тони сурова нафта и нафтени деривати годишно по извршената реконструкција и адаптација.
Во сегашната конфигурација, главниот практичен ефект е транспортот на дизел и други нафтени деривати од Солун кон македонскиот пазар.
Речиси 400 милиони литри дизел веќе поминале низ цевката
Важноста на Вардакс не е само потенцијална.
Од повторното активирање во 2026 година, преку системот веќе се транспортирани стотици милиони литри гориво. Според податоците објавени за работата на системот, до крајот на август низ нафтоводот биле транспортирани речиси 400 милиони литри дизел.
Тоа покажува дека инфраструктурата не останала само „резервна опција“ на хартија, туку повторно е вклучена во реалното снабдување на пазарот.
И тука се гледа првата голема придобивка.
Нафтоводот може да пренесе големи количества гориво континуирано, без секој литар да мора да биде превезен со камион.
Тоа значи помал број цистерни на патиштата, помалку зависност од расположливоста на возачи и возила и поефикасен транспорт на големи количества.
Вардакс не може да го запре растот на цената на горивото
Ова е можеби најважната ограда.
Повторното работење на Вардакс не значи дека Македонија е заштитена од поскапувањето на нафтата.
Ако барелот на светскиот пазар оди од 90 на 110 долари, нафтоводот нема да го спречи тоа. Цената на суровината, рафинирањето, транспортот, даноците и останатите трошоци и понатаму влијаат врз крајната цена.
Но Вардакс може да влијае врз начинот на кој горивото физички стигнува до Македонија.
И токму тука е неговата стратешка вредност.
Во услови на енергетски шок, не е исто дали една земја има само еден начин да пренесе големи количества гориво или има повеќе инфраструктурни опции.
Од цистерни кон цевковод
Втората придобивка е логистичка, а третата е еколошка.
Секое количество гориво што оди преку цевковод наместо со цистерни значи помал број товарни возила на патиштата.
Според податоците објавени за работата на Вардакс, користењето на нафтоводот во текот на првите месеци од 2026 година заменило илјадници патувања на цистерни, со проценето намалување на емисиите од патниот транспорт.
Тоа не ја прави нафтата „зелена“, се разбира.
Но ја намалува потребата за нејзин транспорт со илјадници поединечни патувања по патиштата.
Зошто токму сега Вардакс станува интересен?
Затоа што енергетските кризи ја менуваат перцепцијата за инфраструктурата.
Во мирни и стабилни услови најважно е горивото да биде евтино и транспортот да биде ефикасен.
Во криза се појавува уште една вредност: отпорноста.
Колку брзо можеш да обезбедиш гориво? Колку големи количества можеш да пренесеш? Колку различни транспортни канали имаш? Колку зависиш од патишта, пристаништа, цистерни и конкретни транспортни рути?
Светот денес ги поставува токму овие прашања.
На 13 септември, Ројтерс известува за напад врз саудискиот Исток–Запад нафтовод, кој претставува важна алтернативна рута за транспорт на нафта околу Ормус. Истовремено, безбедноста на бродскиот сообраќај низ Ормус останува сериозно нарушена.
Тоа е потсетник дека енергетската безбедност не се состои само од тоа колку нафта постои во светот, туку и од тоа низ колку безбедни канали таа може да стигне до потрошувачот.
Вардакс е алтернатива, но не е магично решение
И токму затоа треба внимателно да се користи зборот „алтернатива“.
Вардакс не значи дека Македонија одеднаш има независно снабдување со нафта.
Нафтоводот и понатаму е поврзан со Солун и со грчкиот енергетски систем. Ако има голем глобален недостиг на нафта или ако цените на суровината нагло растат, тоа ќе се почувствува и во Македонија.
Но постоењето на директен цевководен коридор значи дека земјата има уште една инфраструктурна можност за снабдување со големи количества деривати.
А во енергетиката токму тоа има вредност.
Не е исто да имаш една врата или повеќе врати.
Од Солун до Скопје – и пошироко
Вардакс има и регионална димензија.
Трасата не е само врска меѓу две точки на картата. Таа ја поврзува грчката инфраструктура околу Солун со македонскиот пазар и создава услови за поефикасно движење на нафтени деривати во поширокиот балкански простор.
За Македонија, која нема море и зависи од увоз, ваквите врски се особено важни.
Тоа е и причината зошто повторното активирање на нафтоводот не треба да се гледа само како комерцијална одлука на операторите.
Тоа е инфраструктура која има и поширока економска и стратешка функција.
Цевката не ја прави Македонија безбедна од нафтениот шок – но ја прави помалку зависна од еден начин на транспорт
Во суштина, тоа е најточниот одговор на прашањето зошто Вардакс станува важен токму сега.
Не затоа што може да ја поништи светската цена на нафтата.
Не затоа што може да ја изолира Македонија од последиците од војната на Блискиот Исток.
Туку затоа што во време кога секоја транспортна рута може да стане ранлива, Македонија повторно има директен цевководен коридор до Солун преку кој може да пренесува големи количества гориво.
Тоа е разликата меѓу евтино гориво и сигурно снабдување.
А актуелната криза повторно покажува дека двете работи не се секогаш исто.
Кога барелот е над 100 долари, кога Ормус е под притисок, кога нападите ги погодуваат и алтернативните нафтени коридори, секоја функционална инфраструктурна врска станува повредна.
За Македонија, Вардакс е една таква врска.
Не може да ја запре нафтената криза. Но може да помогне горивото да има уште еден пат до Македонија.
И токму затоа, по 13 години пауза, една стара цевка повторно станува актуелна енергетска приказна.
