Белорусија: економска деградација, репресии и продлабочување на воената зависност од Русија

Политичките затвореници во Белорусија продолжуваат да бидат изложени на тортура и сурово постапување во казнено-поправните установи. Според медиумските извештаи, истражување спроведено меѓу 77 поранешни затвореници укажало на широката распространетост на насилството по 2020 година. Психолошко насилство опишале 98,6% од испитаниците, физичко насилство пријавиле 88,3%, а 30,1% изјавиле дека размислувале за самоубиство.

Олександар ЛЕВЧЕНКО*

Условите за водење бизнис во Белорусија продолжуваат да се влошуваат поради засилувањето на државната контрола и административниот притисок од режимот на Александар Лукашенко. Според медиумските извештаи, во рангирањето Economic Freedom of the World 2026, Белорусија се најде на 125-то место меѓу 165 земји и територии, што претставува пад за три позиции во споредба со претходната година. Најлош резултат е забележан во категоријата државна регулација на бизнисот — 154-то место. Во однос на квалитетот на правниот систем и заштитата на сопственичките права, земјата е рангирана на 120-то место, според степенот на државна интервенција во економијата на 123-то, а според слободата на трговијата на 121-то место.

Додека показателите на Белорусија се влошуваат, соседните земји бележат подобри резултати. Литванија напредуваше од 35-то на 22-то место, Полска од 76-то на 65-то, а Латвија од 30-то на 29-то место. Овој тренд укажува на продлабочување на институционалното заостанување на Белорусија зад соседите, кои ги развиваат пазарните механизми и ги зајакнуваат правните гаранции за претприемачите.

Една од клучните причини за економскиот пад е административниот модел на управување, во кој приватниот сектор практично е лишен од самостојност. Високиот даночен товар, значителниот удел на државната сопственост, зголемувањето на буџетските расходи и поддршката за државните претпријатија што работат со загуби ги продлабочуваат структурните проблеми на економијата. Бизнисите се принудени да работат во услови на строги дозволи и процедури, бирократска контрола и административно регулирање на цените.

Дополнителен ограничувачки фактор е слабоста на правните гаранции. Отсуството на независно судство и ефикасна заштита на сопственоста ги прави приватните инвестиции ранливи на произволни одлуки на државните органи. Во такви услови, претприемачите не можат да сметаат на стабилни правила на играта, а долгорочното инвестирање станува сè поризично.

Економската ранливост како фактор за руско воено регрутирање

Економските проблеми на Белорусија ја зголемуваат социјалната ранливост на населението, која Русија ја користи за регрутирање граѓани за војната против Украина. Според достапните извештаи, бројот на белоруски граѓани загинати додека учествувале во војната на страната на Руската Федерација надминал 500 лица. Истовремено, официјален Минск, според наведените податоци, не ги попречува руските регрутни кампањи и придонесува за создавање услови за вклучување на Белорусите во руската армија.

Во Варшава беше претставен белорускиот граѓански Советодавен совет за спротивставување на руската хибридна агресија. Меѓу неговите задачи се анализата на безбедносните закани и информирањето на белоруското општество за можните сценарија за развој на ситуацијата. Експертите на Советот го поврзуваат доброволното склучување договори со руската армија од страна на белоруските граѓани со неефикасната економска политика на режимот на Лукашенко, осиромашувањето на населението во одделни региони и отсуството на соодветни мерки од официјален Минск за спречување на руското регрутирање.

Според извештаите, на потенцијалните регрути им се нуди служба во јуришни единици со еднократна исплата од 165.868 рубли, што во наведените извори е еквивалентно на приближно 40.000 евра, како и месечен паричен надоместок од 12.900 рубли — околу 3.000 евра. Ваквите понуди се рекламираат преку социјалните мрежи, апликациите за размена на пораки и огласите во станбените згради.

Комбинацијата од економска нестабилност, ниски приходи и недостиг на перспективи за вработување создава поволна средина за руско регрутирање. За дел од граѓаните, ветените исплати може да бидат пресуден поттик да прифатат учество во борбените дејствија, и покрај високиот ризик од загинување. На тој начин, економската политика на белорускиот режим индиректно ги зајакнува човечките ресурси со кои располага Русија во војната против Украина.

Ослободувањето на политичките затвореници не значи прекин на репресиите

И покрај ослободувањето на стотици политички затвореници и одредените отстапки кон Западот, режимот на Лукашенко не покажува знаци на системско намалување на репресиите. Коалицијата од десет белоруски организации за човекови права, меѓу кои се Белорускиот Хелсиншки комитет, Белоруското здружение на новинарите, Белорускиот ПЕН-клуб и Центарот за човекови права „Вјасна“, ги повика западните држави да не ја оценуваат ситуацијата во земјата исклучиво врз основа на бројот на ослободените политички затвореници.

Според податоците што ги наведуваат активистите за човекови права, од јули 2024 година биле ослободени околу 900 политички затвореници, но во истиот период биле регистрирани повеќе од 28.500 апсења, претреси и други случаи на кривичен и административен прогон. Овие показатели сведочат дека ослободувањето на одделни затвореници не е проследено со демонтирање на репресивниот систем.

Властите ја применуваат и практиката на таканаречени придружни репресии, проширувајќи го прогонот врз роднините на политичките затвореници. Статусот на „екстремисти“ може да им биде доделен и на лица поврзани со луѓе што режимот ги смета за нелојални. Според проценките на активистите за човекови права, во текот на шест години во Белорусија е воспоставен координиран систем за задушување на различното мислење, во кој се вклучени безбедносните служби, судовите, казнено-поправниот систем и други државни органи.

Последиците од репресиите се протегаат далеку надвор од рамките на кривичниот прогон. Луѓето што властите ги сметаат за нелојални се соочуваат со ограничувања во вработувањето, стекнувањето образование и остварувањето на други основни права.

Белоруските активисти за човекови права нагласуваат дека евентуалното ублажување на западните санкции или нормализирањето на односите со Минск мора да зависи од спроведувањето системски промени: целосен прекин на политичките прогони, укинување на репресивното законодавство и обновување на правата на граѓаните што претрпеле последици од незаконските постапки на државата.

Според тоа, ослободувањето на дел од политичките затвореници не може да се смета за доказ за политичка либерализација. Без прекин на репресиите и обновување на независните правни институции, ваквите чекори ќе останат ограничени отстапки што не ја менуваат суштината на авторитарниот систем.

Милитаризацијата на Белорусија и ризиците за државниот суверенитет

Милитаризацијата на Белорусија во интерес на Русија создава закани како за државниот суверенитет на земјата, така и за безбедноста на нејзините граѓани. Белоруското опозициско здружение на стручњаци од железничкиот сектор „Заедница на железничарите“ и организацијата BELPOL, во чии редови членуваат поранешни белоруски војници, припадници на органите за спроведување на законот и вработени во специјалните служби, подготвија аналитички извештај под наслов „Милитаризацијата на Белорусија“. Во него се наведува дека властите ја пренасочуваат економијата кон воено производство, го приспособуваат законодавството на потребите на мобилизацијата и развиваат инфраструктура за брзо префрлање на руските војници.

Особена загриженост предизвикува распоредувањето воени објекти во близина на цивилната инфраструктура. Според авторите на извештајот, во Климовичкиот реон на Могиљовската област се развива инфраструктура поврзана со ракетните системи „Орешник“, која, како што се тврди, се претставува како цивилни логистички објекти. Развојот на воената инфраструктура долж патиштата и во близина на населените места може да ги зголеми ризиците за локалното население во случај на ескалација на конфликтот.

Вклучувањето воени лица во управувањето со белоруската железница создава дополнителни ризици за функционирањето на цивилниот транспорт. Пренасочувањето на индустриските претпријатија кон производство на муниција за руската армија, пак, ја зголемува зависноста на белоруската индустрија од воените потреби на Руската Федерација и создава предуслови за натамошно продлабочување на санкциската изолација на земјата.

Важен елемент на овој процес беше уставното откажување на Белорусија од претходно утврдените безјадрен и неутрален статус на референдумот од 27 февруари 2022 година. Натамошното продлабочување на билатералната воена соработка и склучувањето нови одбранбени договори со Москва го ограничуваат просторот за самостојна надворешна и безбедносна политика на Минск.

Збирот на овие процеси укажува на постепено претворање на Белорусија во составен дел од руската воена инфраструктура. Овој модел не само што ја ослабува фактичката самостојност на белоруската држава, туку и го зголемува ризикот земјата да биде вовлечена во натамошна воена ескалација. Распоредувањето воени објекти и производствени капацитети вклучени во снабдувањето на руската армија создава дополнителни закани за цивилното население и критичната инфраструктура.

Зголемување на загубите и должничкиот товар на претпријатијата

Економската зависност на Белорусија од Русија се продлабочува во услови на влошување на финансиската состојба на претпријатијата. Според медиумските извештаи, во периодот јануари–август 2026 година бројот на претпријатија што работат со загуби во земјата се зголемил за речиси 30% во споредба со истиот период од претходната година.

Заклучно со 1 септември 2026 година, обврските кон доверителите на белоруските претпријатија достигнале 131 милијарда белоруски рубљи, што во наведените извори се проценува на приближно 35 милијарди евра. Само во август тие се зголемиле за 4 милијарди рубљи, а од почетокот на годината — за 5,8%. Побарувањата од должниците во истиот период пораснале за 3,5%.

Овие показатели укажуваат на продлабочување на финансиските проблеми во корпоративниот сектор. Меѓу факторите што можат дополнително да ја влошат состојбата на претпријатијата се ограничениот пристап до западните технологии и пазари, отежнатата логистика, зголемувањето на трошоците и зависноста од руското економско опкружување.

Зголемувањето на бројот на компании што работат со загуби и акумулирањето долгови создаваат ризици за вработеноста, висината на платите и финансиската стабилност на домаќинствата. Во отсуство на структурни реформи и диверзификација на надворешно економските врски, претпријатијата ќе останат ранливи на флуктуациите на рускиот пазар, санкциските ограничувања и одлуките на политичкото раководство.

Продлабочувањето на економската интеграција со Руската Федерација не им гарантира стабилност на белоруските бизниси. Напротив, концентрирањето на трговските, производствените и финансиските врски во една насока ги ограничува можностите за приспособување кон надворешните шокови. Како резултат на тоа, претпријатијата се соочуваат со зголемен должнички товар, а работниците со неизвесност во однос на приходите и зачувувањето на работните места.

Систематски тортура и транснационални репресии

Политичките затвореници во Белорусија продолжуваат да бидат изложени на тортура и сурово постапување во казнено-поправните установи. Според медиумските извештаи, истражување спроведено меѓу 77 поранешни затвореници укажало на широката распространетост на насилството по 2020 година. Психолошко насилство опишале 98,6% од испитаниците, физичко насилство пријавиле 88,3%, а 30,1% изјавиле дека размислувале за самоубиство.

Меѓу документираните форми на сурово постапување се принудното соблекување, употребата на електрошокери, принудната работа, користењето кучиња за заплашување, лишувањето од сон, одбивањето медицинска помош и долготрајната изолација во казнени простории. Наведените сведоштва укажуваат на систематски карактер на насилството врз лицата што режимот ги прогонува од политички причини.

Репресивните практики се прошируваат и надвор од границите на Белорусија. Белоруските активисти за човекови права известуваат за нови рации на припадниците на безбедносните служби, при кои се вршат претреси и се испрашуваат роднини и соседи на политичките емигранти и новинарите што живеат во странство. За време на ваквите акции, припадниците на безбедносните служби собираат информации за лицата што ја напуштиле земјата, а од некои роднини, според извештаите, се бара да дадат примероци од ДНК.

Притисокот врз семејствата на граѓаните што живеат во странство укажува на користење на семејните врски како инструмент за заплашување и контрола. На овој начин, властите се обидуваат да ги ограничат активностите на независните новинари и политичките противници дури и надвор од сопствената јурисдикција.

Комбинацијата од тортура во установите за издржување казна затвор, прогон на роднините и притисок врз емигрантите покажува дека репресиите во Белорусија не претставуваат збир од изолирани случаи. Тие се составен дел од поширок систем на политичка контрола, насочен кон задушување на организираното несогласување и заплашување на општеството.

Општа оценка

Белорусија истовремено се соочува со влошување на условите за приватното претприемништво, зголемување на финансиските проблеми на компаниите, систематски политички репресии и продлабочување на воената зависност од Русија. Овие процеси се меѓусебно поврзани: авторитарниот модел на управување ја ослабува економската самостојност на земјата, социоекономските проблеми ја зголемуваат ранливоста на населението на руското регрутирање, а милитаризацијата ја продлабочува зависноста на Минск од Кремљ.

Ослободувањето на одделни политички затвореници и ограничените дипломатски отстапки не го менуваат системскиот карактер на репресиите. Исто така, поддршката на руските воени потреби не ѝ обезбедува долгорочна економска стабилност на Белорусија, туку создава дополнителни санкциски, финансиски и безбедносни ризици.

Без вистински политички и економски реформи, Белорусија ризикува дополнително да ги изгуби можностите за самостоен развој. Нејзината економија ќе остане зависна од рускиот пазар и воените нарачки, општеството ќе продолжи да биде под притисок на репресивниот апарат, а државната политика сè повеќе ќе биде подредена на стратешките интереси на Кремљ.

*Олександар ЛЕВЧЕНКО е поранешен амбасадор на Украина во Босна и Херцеговина