Skip to content
Западен Балкан ќе забележи економски раст од 3,1 отсто во 2026 година, но зад позитивните прогнози се крие сериозен проблем: компаниите тешко се пробиваат и уште потешко опстојуваат на странските пазари, додека граѓаните немаат доволно можности за поквалитетни и подобро платени работни места. Новиот есенски извештај на Светска банка, објавен денеска, покажува дека економиите во регионот стануваат поотпорни на надворешни кризи, но бирократијата, непредвидливите прописи и високите трговски трошоци продолжуваат да го ограничуваат нивниот развој.
Според извештајот „Од влез на пазарот до одржлив извоз“ (From Market Entry to Export Endurance), шесте економии на Западен Балкан ќе остварат раст од 3,1 отсто оваа година, по проценетите 2,6 отсто во 2025 година. За 2027 и 2028 година се предвидува раст од по 3,4 отсто.
Но, Светска банка предупредува дека економската отпорност сама по себе не е доволна за приближување на животниот стандард до европскиот.
Главното прашање е дали растот што се бележи во статистичките извештаи создава нови производствени капацитети, продуктивни компании и работни места што обезбедуваат повисоки приходи.
Македонија со раст од 3,2 отсто, но со стари структурни слабости
За Македонија, Светска банка прогнозира економски раст од 3,2 отсто во 2026 година, малку над регионалната стапка од 3,1 отсто.
Според националниот економски преглед, растот е поддржан од приватната потрошувачка, инвестициите во инфраструктурата и зголемените плати. Но, ваквата структура на растот отвора важно прашање: колкав дел од економското проширување доаѓа од поголема продуктивност и посилен извоз, а колкав од потрошувачката и инвестициите што не мора трајно да ја зголемат конкурентноста?
Светска банка предупредува дека македонската економија и понатаму се соочува со длабоки ограничувања во продуктивноста, човечкиот капитал и конкурентноста.
Дополнителен проблем претставуваат фискалните притисоци, ограничениот простор за нови јавни трошоци и неизвесноста кај главните трговски партнери. Тоа значи дека растот од 3,2 отсто е позитивен показател, но не е доказ дека економијата автоматски создава доволно нова вредност за трајно подобрување на животниот стандард.
Косово расте побрзо, Србија и Македонија речиси изедначени
Според новите прогнози, Косово има највисока очекувана стапка на економски раст во регионот од 3,6 отсто во 2026 година. Следуваат Албанија со 3,4 отсто, Црна Гора со 3,3 отсто и Македонија со 3,2 отсто. Србија има прогнозирана стапка од 3,1 отсто, додека Босна и Херцеговина е последна со 2,4 отсто.
Сепак, разликите во стапките на раст не претставуваат директна споредба на животниот стандард.
Земја со повисок процентуален раст не мора да има повисоки плати, подобри јавни услуги или поголема продуктивност од земја што расте побавно. Токму затоа Светска банка го става акцентот врз квалитетот на економскиот раст, а не само врз неговата годишна стапка.
Компаниите извезуваат, но најголемиот проблем е да опстанат
Еден од најзагрижувачките наоди во извештајот се однесува на издржливоста на извозните компании.
Според анализата на Светска банка, само околу една третина од новите извозни деловни врски што ги воспоставуваат компаниите од Западен Балкан опстојуваат по првата година.
До петтата година преживуваат само еден до четири проценти.
Овие податоци не значат дека толкав процент од компаниите престануваат да постојат. Станува збор за одржливоста на новите извозни врски, односно за способноста на фирмите долгорочно да продаваат производи и услуги на конкретни странски пазари.
Но, последиците се сериозни.
Компанија што ќе добие купувач во странство, а потоа ќе го изгуби поради високи трошоци, непредвидливи процедури или послаба конкурентност, потешко може да планира проширување на производството и нови вработувања.
Тоа ја намалува можноста за стабилен раст на платите и долгорочни инвестиции во работната сила.
Невидливите трговски бариери се поскапи од царините
Светска банка укажува дека трговските пречки не се сведуваат само на царинските давачки. Просечната царина за увезените производи во регионот изнесува околу шест проценти, но нетарифните бариери создаваат дополнителни трошоци проценети на приближно десет проценти.
Кај одредени земјоделски и прехранбени производи, овие трошоци надминуваат 20 проценти. Ограничувањата во прекуграничната трговија со услуги создаваат уште поголеми дополнителни трошоци, проценети на 29 проценти. Станува збор за административни дозволи, повторени контроли, процедури за сертификација, различни национални правила и обврски за физичко присуство на домашниот пазар.
За големите компании овие барања претставуваат дополнителен трошок. За малите и средните претпријатија тие неретко можат да бидат пречка воопшто да започнат со извоз. Проблемот станува уште поизразен кај производи што бараат брза испорака, особено во земјоделството и прехранбената индустрија.
Помалку бариери, потенцијално до 12,5 отсто поголем БДП
Една од највпечатливите процени на Светска банка е дека отстранувањето на половина од постојните увозни бариери би можело да го зголеми регионалниот БДП до 12,5 отсто на среден рок.
Ова е резултат од економски симулации, а не прогноза дека растот ќе се случи автоматски или дека годишната стапка ќе се зголеми за 12,5 процентни поени. Проценката покажува колкав економски потенцијал останува неискористен поради постојните трговски ограничувања.
Тоа отвора и критичко прашање за владите во регионот: колкав дел од економските проблеми произлегува од надворешните кризи, а колкав од домашните институционални слабости што со години остануваат нерешени? Ако компаниите плаќаат повеќе за административни постапки, доцнат со испораките или се соочуваат со чести промени на правилата, нивната конкурентност се намалува независно од меѓународните економски услови.
Зошто извозот е важен за подобрите плати?
Извозните компании имаат особено значење за вработеноста во производствениот сектор.
Според Светска банка, тие вработуваат најголем дел од работниците во преработувачката индустрија во регионот и, во просек, се поголеми и исплаќаат повисоки плати од споредливи компании насочени исклучиво кон домашниот пазар. Причината е поврзана со нивната продуктивност, големината на работењето и потребата да исполнуваат меѓународни стандарди.
Но, за една компанија да исплаќа повисоки плати на подолг рок, потребно е да создава поголема додадена вредност, да инвестира во технологија и да има стабилни пазари за своите производи.
Токму тука извештајот ја открива слабоста на економскиот модел на Западен Балкан.
Регионот е силно поврзан со меѓународната трговија, но значителен број компании не успеваат да го претворат почетниот извозен успех во долгорочно и одржливо работење.
Растот на БДП не е исто што и раст на животниот стандард
Во јавните економски дебати, процентите на раст често се претставуваат како главен доказ за успехот на економските политики.
Но, растот на бруто-домашниот производ сам по себе не покажува како се распределуваат придобивките меѓу граѓаните.
За работниците поважно е дали платите растат побрзо од трошоците за живот, дали се отвораат стабилни работни места и дали компаниите можат да понудат напредување и подобри услови.
За младите, пак, клучно е дали домашната економија создава доволно перспективни работни места за да не мора можностите за повисоки приходи да ги бараат во странство.
На овие прашања регионалниот раст од 3,1 отсто не може самостојно да даде одговор.
Економската слика дополнително ја усложнува фактот што потрошувачката останува еден од главните двигатели на растот, додека продуктивноста, извозната конкурентност и недостигот од квалификувани работници продолжуваат да претставуваат ограничувања.
Што треба да се промени во Македонија?
За Македонија, пораката од извештајот е дека одржливиот развој не може да се темели само на поголема потрошувачка, инфраструктурни инвестиции и повремени зголемувања на платите.
Потребни се услови во кои повеќе домашни компании ќе можат да извезуваат, да опстојуваат на странските пазари и да инвестираат во производство со поголема додадена вредност.
Тоа подразбира поедноставни административни процедури, предвидливи прописи, поефикасни институции, подобри вештини на работната сила и посилна конкуренција.
Но, одговорноста не е само кај компаниите. Државните институции имаат директно влијание врз времето и трошоците потребни за добивање дозволи, спроведување контроли и пристап до пазари.
Оттука, најновиот извештај на Светска банка поставува пошироко прашање од тоа дали македонската економија годинава ќе порасне за 3,2 отсто.
Прашањето е дали тој раст ќе создаде посилни домашни компании, повисока продуктивност и работни места од кои граѓаните ќе можат долгорочно и пристојно да живеат.
