Колку е „личен“ ставот кога го кажува претседателот на Собранието?

Африм Гаши има право на личен став. Тоа воопшто не е спорно. Спорното почнува во моментот кога тој став го кажува човек кој не е само Африм Гаши, политичар и граѓанин, туку претседател на Собранието – функција која по самата своја природа носи институционална тежина.

Гаши по првостепената пресуда против Хашим Тачи, Кадри Весели, Реџеп Селими и Јакуп Красниќи порача дека тие за албанскиот народ „остануваат ослободители на Косово“. Откако следуваа критики, неговото објаснување беше дека тоа бил личен став и дека има право да зборува како граѓанин и политичар.

Тука, всушност, е целата дилема.

Кога човек е претседател на Собранието, може ли едноставно да ја остави функцијата на закачалка, да каже нешто за чувствителна меѓународна и меѓуетничка тема, а потоа да објасни дека зборувал приватно?

Правно – може да има мислење. Уставот никому не му ја одзема слободата на говор затоа што станал функционер. Но Деловникот вели нешто што е исто толку важно – претседателот на Собранието го претставува Собранието. Тој не е само човек што ја води седницата и го вклучува микрофонот. Тој е институционално лице на законодавниот дом.

И тука веќе работата не е прашање само на право, туку на политичка одговорност.

Секој функционер има приватен живот. Има омилен клуб, има свои историски погледи, политички симпатии, верувања. Но колку е повисока функцијата, толку е потесна границата меѓу „јас како човек“ и „јас како институција“.

Народски кажано – ако сте претседател на Собранието, не можете секогаш да бидете претседател од осум до четири, а потоа само приватен граѓанин кога темата ќе стане непријатна.

Тоа особено важи кога се зборува за пресуда за воени злосторства. Специјализираните совети во Хаг ги прогласија четворицата поранешни лидери на ОВК за виновни за незаконско или произволно лишување од слобода, сурово постапување, тортура и убиства. Истовремено, судот не ги прогласи за виновни за злосторства против човештвото. Пресудата е првостепена и постои право на жалба.

Токму затоа од висок функционер би се очекувало во ваква ситуација внимателно да ги раздели историската оценка за ОВК, правото на Косово на самоопределување и индивидуалната кривична одговорност на конкретни луѓе. Судот судел за конкретни обвинети и конкретни дела – не за еден народ.

Во други парламентарни демократии тоа прашање е решено уште построго.

Во Велика Британија претседателот на Долниот дом по изборот ги прекинува партиските врски и мора да остане политички непристрасен. Британскиот парламент изречно вели дека Speaker-от треба да биде политички неутрален и во јавноста.

Канада има помек систем, но токму таму во 2023 година претседателот на Долниот дом Грег Фергус се најде под силен притисок поради видеопорака што тој ја сметал за приватна, а била прикажана на партиски настан. Парламентот оцени дека случајот ја нарушил очекуваната непристрасност на функцијата и претставувал сериозна грешка во проценката.

Тоа не значи дека британските или канадските правила автоматски важат во Македонија. Не важат. Но покажуваат една политичка култура во која постои свест дека високата функција не престанува да постои кога функционерот ќе каже дека зборува „лично“.

И тука е проблемот со објаснувањето на Гаши.

Не може да се знае што му била намерата. Не може фактографски да се тврди дека по критиките се „вади“ или дека намерно се обидува да ја намали тежината на првата изјава. Но хронологијата е јасна – прво дојде политичката изјава, потоа реакциите, а потоа објаснувањето дека ставот бил личен.

Оттука и легитимното прашање: ако ставот навистина бил само личен, дали тоа било доволно јасно во моментот кога бил соопштен?

Функцијата претседател на Собранието не бара човек без мислење. Но бара свест дека зборот на претседателот тежи повеќе од зборот на обичен партиски функционер.

Државничкото однесување, всушност, најмногу се гледа токму во вакви ситуации – не кога темата е лесна и сите се согласуваат, туку кога сопственото политичко или национално чувство треба да се измери со институцијата што ја претставуваш.

Гаши има право на став.

Но јавноста има исто толку право да праша во кое својство го кажува.