Skip to content
Националната комисија на Украина за УНЕСКО остро го осуди новиот руски напад врз Киев, во кој на 28 септември 2026 година беше оштетена зградата на Националната академија на науките на Украина (НАН на Украина). Според податоците на властите во Киев, во рускиот напад загинале две лица, а уште 26 биле повредени. Оштетувањето на зградата на Претседателството на НАН на Украина не претставува само физичка штета на историски објект, туку и удар врз една од клучните институции на украинскиот научен и интелектуален живот.
Русија систематски напаѓа украински институции од областа на науката, образованието и културата. Оштетени се универзитети, библиотеки, музеи, архиви и научни институции. Како последица на ваквите напади се уништуваат или оштетуваат уникатни информативни ресурси, научни достигнувања, архивски материјали и други елементи на националното научно наследство.
Националната комисија на Украина за УНЕСКО упати апел до генералниот директор на УНЕСКО, до надлежните тела на Организацијата и до земјите членки да дадат принципиелна оценка на систематското уништување на украинското научно, образовно и културно наследство од страна на Русија. Посебно беше нагласена потребата од документирање на штетата нанесена врз украинските научни институции и фондови, зајакнување на меѓународните механизми за нивна заштита, како и поддршка на програмите за зачувување и дигитализација на научните збирки на кои им се заканува уништување.
Украина, исто така, ја повикува меѓународната заедница да посвети поголемо внимание на загубите на украинскиот научен и интелектуален потенцијал и да обезбеди одговорните лица да бидат повикани на одговорност. Уништувањето на научното наследство нема последици само за Украина, бидејќи дел од тоа наследство претставува составен дел од светското научно и интелектуално наследство.
Меѓународна реакција
Руските напади врз Киев на 28 септември предизвикаа реакции од европски лидери и дипломати. Претставници на Франција, Австрија, Норвешка, Шпанија и Литванија изразија поддршка за Украина и ги осудија нападите врз цивилни објекти. Претседателката на Европската комисија, Урсула фон дер Лајен, посебно го спомена оштетувањето на зградата на Националната академија на науките на Украина и ја нагласи поддршката за украинскиот народ.
Сојузниот канцелар на Австрија, Кристијан Штокер, ги осуди руските напади врз Киев, вклучително и оштетувањето на здравствена установа и Националната академија на науките, и нагласи дека нападите врз цивилното население и кршењето на меѓународното право се неприфатливи.
Генералниот секретар на Советот на Европа, Ален Берсе, исто така го осуди рускиот напад врз Киев и истакна дека Русија мора да биде повикана на одговорност.
Претседателот на Франција, Емануел Макрон, го осуди нападот врз Националната академија на науките на Украина и ја нагласи подготвеноста на Франција и Европа да продолжат да ја поддржуваат Украина. Тој исто така го поврза нападот со поширокиот контекст на руските напади врз украински цивилни објекти.
Претседателот на Украина, Володимир Зеленски, соопшти дека се спроведува спасувачка операција и потрага по лица кои можеби останале во оштетената зграда на НАН на Украина, и истакна дека Русија мора да понесе одговорност за извршениот напад.
Науката како стратешки ресурс
Нападот врз Претседателството на Националната академија на науките има и поширока стратешка димензија. Современото војување во голема мера е определено од нивото на технолошкиот развој, способноста за создавање нови системи на вооружување, средства за спротивставување и технологии за заштита.
Русија во значителна мера се потпира на сопствениот научен и инженерски потенцијал за развој на воени технологии. Истовремено, украинскиот научен потенцијал останува важен ресурс за државата — како за развој на одбранбени технологии, така и за повоената обнова, модернизацијата на економијата и интеграцијата на Украина во европскиот научен простор.
Токму затоа нападите врз научните институции не можат да се разгледуваат исклучиво како оштетување на одделни згради. Тие создаваат ризици за зачувувањето на научните фондови, истражувачката инфраструктура и човечкиот капитал.
Војната, исто така, ја демонстрира тесната поврзаност меѓу науката, технологијата и безбедноста. Украинските и руските научни и инженерски капацитети се користат во суштински различни услови и со различни цели. Рускиот воено-индустриски комплекс активно ги ангажира научните и технолошките ресурси за развој на средства за водење војна против Украина.
Во овој контекст, меѓународните ограничувања насочени кон рускиот воено-технолошки сектор и институциите кои директно придонесуваат кон воените програми остануваат важен инструмент на меѓународната политика. Истовремено, прашањето за санкциите во научната сфера бара јасно разграничување меѓу цивилната меѓународна научна соработка и структурите кои се директно вклучени во воени истражувања и производство.
Удар врз иднината
Уништувањето или оштетувањето на украинските научни институции има долгорочни последици. Научните фондови, архивите и истражувачките материјали често не можат брзо да се обноват или заменат. Загубата на таквите ресурси значи и губење на дел од интелектуалната меморија на земјата.
Токму затоа заштитата на украинската наука треба да стане посебен правец на меѓународната поддршка за Украина. Станува збор не само за обновување на оштетените згради, туку и за дигитално зачувување на фондовите, евакуација на особено вредните материјали, заштита на истражувачката инфраструктура и поддршка на украинските научници.
Нападот врз Претседателството на НАН на Украина покажува дека руската агресија претставува закана не само за физичката безбедност на Украинците, туку и за институциите кои го создаваат интелектуалниот потенцијал на државата. Заштитата на овој потенцијал истовремено е прашање на националната безбедност на Украина и на зачувувањето на дел од европското и светското научно наследство.
Затоа меѓународната реакција треба да опфати не само осуда на конкретните напади, туку и системска поддршка за документирање на штетите, зачувување на украинските научни фондови, обновување на истражувачката инфраструктура и повикување на одговорните лица на одговорност.
Ударот врз украинската наука е удар врз способноста на општеството да создава знаење, технологии и иновации. На долг рок, токму оваа способност во значителна мера ќе ја определува отпорноста на Украина и нејзините можности за обнова.
