Skip to content
Дигитална држава или дигитална зависност: Колку Северна Македонија навистина го контролира сопствениот дигитален суверенитет?
Зоран БОЈАРОВСКИ
Во 21 век, суверенитетот сè помалку се мери само со територија, граници и вооружени сили, а сè повеќе со контрола врз податоците, серверите, комуникациските системи и софтверот што ги движи институциите. Современата држава денес мора да знае каде се наоѓаат нејзините критични податоци, кој управува со нив, кој има пристап до изворниот код и колку може самостојно да ги одржува сопствените дигитални системи во услови на криза, сајбер напад или геополитички притисок.
Токму затоа во Европската Унија и НАТО последниве години сè почесто се користи поимот „дигитален суверенитет“ – концепт што подразбира државите да имаат реална контрола над критичната дигитална инфраструктура и да ја намалуваат зависноста од надворешни технолошки центри на моќ.
За Северна Македонија, ова прашање добива дополнителна тежина бидејќи земјата истовремено се обидува да ја забрза дигитализацијата, да ги исполни НАТО безбедносните стандарди и да се усогласи со европските регулативи како дел од евроинтегративниот процес.
Во македонските институции веќе постои свесност дека сајбер-безбедноста станува прашање на национална безбедност. Новата Стратегија за сајбер безбедност 2025–2028 зборува за заштита на критичната инфраструктура, институционална координација, справување со сајбер закани и јакнење на капацитетите за одговор на инциденти.
Формирањето на специјализирани структури како МВР-SOC и развојот на CIRT механизми покажуваат дека државата почнува да ја третира дигиталната безбедност како дел од безбедносниот систем, а не само како ИТ прашање.
Дигитална држава или дигитална колонија
Но, паралелно со ова се отвора и многу посложена дилема: дали Македонија создава сопствена автономна дигитална архитектура или гради систем што суштински зависи од странска технологија, странски cloud услуги и софтвер над кој нема целосна контрола?
Во пракса, голем дел од современите државни системи функционираат врз комерцијални платформи, proprietary софтвер и инфраструктура што често е лоцирана надвор од државата. Тоа само по себе не е исклучок ниту за членките на ЕУ и НАТО, но таму паралелно се развиваат стратегии за ограничување на ризиците од технолошка зависност.
Франција, Германија и дел од европските институции веќе работат на концепти како „европски суверен cloud“, „стратешка дигитална автономија“ и поголема употреба на open-source решенија во јавниот сектор.
Причината е едноставна: држава што не го контролира кодот на сопствените системи, нема целосен увид во нивната безбедност. Ако клучни јавни услуги зависат од надворешни сервери, странски update механизми и затворени платформи, тогаш безбедноста станува делумно условена од одлуките на приватни компании и глобални политички односи.
Во услови на сериозна сајбер криза или меѓународна нестабилност, ова може да прерасне во ранливост што директно ги засега институциите, комуникациите и критичната инфраструктура.
За Северна Македонија дополнителен предизвик претставува ограничениот домашен технолошки капацитет. Земјата нема развиена индустрија за sovereign cloud решенија, ниту силна државна инфраструктура за самостојно одржување на комплексни дигитални системи. Голем дел од дигитализацијата логично се потпира на странски технолошки компании и меѓународни партнери. Тоа овозможува побрза модернизација, но истовремено создава и долгорочна зависност од туѓи платформи, лиценци, техничка поддршка и безбедносни архитектури.
НАТО и ЕУ бараат дигитална безбедност
Токму тука се судираат два процеса што паралелно ја обликуваат македонската дигитална иднина. Од една страна е потребата за интеграција во НАТО и ЕУ стандардите, што подразбира високо ниво на интероперабилност, заеднички безбедносни протоколи и усогласување со западните технолошки екосистеми. Од друга страна е потребата државата да задржи одреден степен на сопствена контрола врз критичните системи и податоци.
НАТО, на пример, сè повеќе го третира сајбер просторот како оперативен домен еднаков на копното, морето и воздухот. Алијансата бара членките да имаат отпорни комуникациски системи, сигурна дигитална инфраструктура и способност за брз одговор на сајбер инциденти. Европската Унија, пак, преку директиви како NIS2 и преку политиките за дигитална отпорност, бара државите да воспостават повисоки стандарди за заштита на критичните сектори, јавните мрежи и институционалните системи.
Но европската дебата не се сведува само на безбедност. Таа веќе навлегува и во прашањето на технолошката автономија. Брисел отворено зборува за намалување на прекумерната зависност од неколку глобални технолошки гиганти и за јакнење на европските дигитални капацитети. Во тој контекст, Македонија ќе мора да размислува не само како да ги исполни безбедносните стандарди на партнерите, туку и како да изгради сопствена долгорочна дигитална отпорност.
Ослободување од технолошката зависност
Во моментов, македонските стратегии главно се фокусираат на сајбер-безбедноста, дигитализацијата на услугите и институционалната координација.
Многу помалку се зборува за тоа каде физички се чуваат клучните државни податоци, дали институциите имаат контрола врз изворниот код, колку системи зависат од странски cloud провајдери и дали постои јасна политика за домашна дигитална инфраструктура.
Токму затоа темата за дигиталниот суверенитет постепено станува едно од најважните безбедносни и политички прашања за државата. Бидејќи во современи услови, серверите, алгоритмите и изворните кодови сè повеќе стануваат дел од националната стабилност, институционалната независност и способноста една држава самостојно да функционира во време на криза.
