Што е НАТО 3.0?

Генералниот секретар на Алијансата, Марк Руте, на самитот на Букурешката деветка и нордиските сојузници во Букурешт го претстави концептот како премин кон „посилна Европа во посилно НАТО“, во момент кога Русија се третира како најдиректна долгорочна закана, а САД бараат европските членки да преземат поголем дел од товарот за сопствената одбрана.

НАТО 3.0 не значи формално нова алијанса, ниту излегување на САД од Европа. Концептот значи нова рамнотежа во која американската моќ останува клучна, особено преку нуклеарното одвраќање и стратешката поддршка, но европските сојузници треба да ја преземат главната одговорност за конвенционалната одбрана на континентот. Со други зборови, Европа треба да има повеќе оружје, повеќе муниција, посилна индустрија, побрза логистика и поголема способност сама да го брани европскиот простор.

Руте го постави концептот во пресрет на самитот на НАТО во Анкара во јули, каде што се очекува да се разговара за новите одбранбени цели, трошоците и производствените капацитети. Според официјалната објава на НАТО, пораката од Букурешт е дека Европа мора да биде посилна во рамките на НАТО, а не надвор од него, со зголемени инвестиции во одбрана и со поголема одговорност за сопствената конвенционална безбедност.

Зад оваа формула стои и американски притисок што трае подолго. Во февруари, високиот претставник на американското Министерство за војна, Елбриџ Колби, го опиша НАТО 3.0 како враќање кон основната мисија на Алијансата: одбрана на територијата на НАТО, наместо ширење на ресурсите кон премногу мисии надвор од тој фокус. Во неговата визија, Европа мора да ја преземе примарната одговорност за конвенционалната одбрана, додека САД ќе продолжат да обезбедуваат нуклеарна заштита и ограничена, но насочена конвенционална поддршка.

Букурешкиот состанок покажа зошто темата стана итна. Лидерите на источните и нордиските членки на НАТО предупредија дека повторените нарушувања на воздушниот простор на источниот фронт, саботажите, сајбернападите и хибридните операции ја зголемуваат потребата од посилна воздушна и противракетна одбрана. Во заедничката изјава се бара и зголемување на одбранбеното производство, поотпорни синџири на снабдување и заеднички набавки.

Затоа НАТО 3.0 е и политичка порака до Европа: времето на одбранбена зависност од Вашингтон се стеснува. САД остануваат во Алијансата, но очекуваат европските сојузници да плаќаат повеќе, да произведуваат повеќе и да можат побрзо да реагираат во случај на криза. Руте порача дека „посилна Европа во посилно НАТО“ значи стоење со САД, но и признавање дека досегашната нерамнотежа во трошоците и способностите не може да продолжи како порано.

За помалите членки, меѓу кои и Македонија, оваа промена значи дека членството во НАТО сè помалку ќе се мери само со политичка припадност, а сè повеќе со реален придонес: буџет за одбрана, обучени сили, модернизирана опрема, логистика, киберотпорност и учество во заедничките капацитети. НАТО 3.0 ја поместува Алијансата од прашањето „кој е сојузник“ кон прашањето „кој што може да испорача кога безбедноста ќе стане тест“.