Skip to content
За партиските вработувања не е виновна Софија. За затворените владини документи не е виновен Брисел. А, за неказнетата корупција одговорот не може да биде дека нема мнозинство за уставни измени.
Христијан Мицкоски може да бара гаранции за европскиот пат. Но граѓаните имаат право да бараат резултати за работите што зависат од Владата, како се трошат нивните пари, кој ги води институциите и дали правилата важат и за луѓето блиски до власта.
Новиот извештај на Европската комисија го отвора токму тоа прашање: што може да поправи Владата уште сега, без да смени ниту една буква од Уставот?
Уставните измени остануваат услов за отворање на првиот кластер. Тоа е реална пречка за продолжување на пристапниот процес. Но европските институции истовремено бараат спроведување на домашните реформи. Двете обврски постојат паралелно.
За Владата тоа значи дека одговорноста за резултатите дома продолжува и додека трае спорот околу условите за напредување кон ЕУ. Секоја забелешка за работата на институциите заслужува конкретен одговор, со надлежност, мерка и рок.
Што може да направи Владата веднаш
Најнепосредниот тест е сопствената транспарентност.
ЕК забележува дека годишната програма за работа на Владата и извештаите остануваат недостапни за јавноста, дневните редови не се објавуваат пред седниците, а објавувањето на записниците и одлуките доцни.
Ова е област во која Владата може да покаже промена преку сопственото работење. Граѓаните треба да можат да видат што се планира, што е одлучено и што е реализирано, без да зависат од тоа што ќе изберат да соопштат министрите.
Објавувањето на документите би овозможило и посериозна политичка расправа. Опозицијата, новинарите и граѓанските организации би можеле да ги споредуваат ветувањата со одлуките, а Владата би имала можност со документи да ги брани своите резултати.
За таква промена се потребни јасни правила и нивно доследно спроведување. Политичката волја најлесно може да се покаже токму таму каде што власта самата одлучува колку ќе биде отворена за јавноста.
Сличен тест се раководните позиции во институциите. Комисијата утврдува сериозни слабости во законското уредување на изборот на највисоките раководители, вклучително во составот на комисиите за избор, методологијата и објективните критериуми за разрешување.
Директорите управуваат со буџети, вработувања и услуги што граѓаните ги користат секој ден. Затоа мерката за реформа треба да биде проверливоста на изборот: кои услови се поставени, како се оценувани кандидатите и зошто е избран конкретниот човек.
Довербата во институциите тешко може да се обновува ако јавноста нема начин да провери дали стручноста навистина имала предност при изборот. Владата може да постави таков стандард и да бара негово почитување во институциите за кои е надлежна.
Судството не се поправа со преземање контрола
Кај правосудството одговорноста мора прецизно да се разграничи. Премиерот не треба да одлучува кого обвинителството ќе гони, ниту какви пресуди ќе носат судовите. Извршната власт има обврска да создава услови за нивно независно работење.
ЕК бележи одреден напредок во судството, но предупредува дека неговата независност и финансиска автономија се поткопани од мешањето на другите гранки на власта и недостигот од ресурси.
Оттука, политичкиот тест за Владата е двоен: да обезбеди услови за работа и да се воздржи од притисок врз одлучувањето. Одговорноста на судиите и обвинителите треба да се утврдува преку надлежните механизми, со постапки што важат еднакво за сите.
Независноста подразбира и способност институциите да постапуваат кога сомнежите се однесуваат на носители на моќ. Подготвеноста на власта да прифати таква проверка е важна мерка за нејзиниот однос кон владеењето на правото.
Во борбата против корупцијата, Комисијата не утврдува напредок. Тоа ја прави оваа област еден од најтешките тестови за секое владино тврдење дека реформите даваат резултати.
За граѓаните, резултатот треба да биде видлив во постапувањето по сомнежите за злоупотреби, во контролата на јавните пари и во еднаквата примена на правилата. Политичките најави можат да постават очекувања. Довербата се гради со постапки што можат да се проверат.
Каде е потребна и опозицијата
Би било погрешно целата реформска агенда да се претстави како нешто што Владата може самостојно да го заврши.
За дел од законите се потребни квалификувани мнозинства. Извештајот бележи дека тешкото постигнување таков консензус одложувало важни реформи.
Во тие случаи власта треба да понуди навремени консултации, образложени решенија и простор за суштински измени. Опозицијата, пак, треба да ги образложи своите забелешки и услови за поддршка, за јавноста да може да процени каде е спорот.
Потребата од пошироко мнозинство бара и поинаков пристап кон преговорите. Предлогот треба да биде достапен навреме, спорните одредби јасно посочени, а прифатените и одбиените забелешки образложени.
Разликата меѓу политичко несогласување и блокирање реформа се утврдува преку конкретниот предлог и однесувањето на сите учесници. Затоа и одговорноста треба да се оценува за секој случај одделно. Граѓаните заслужуваат да знаат кој понудил решение, кој побарал промена и поради што договорот изостанал.
Напредокот покажува дека може да се работи
Во оценувањето на Владата мора да влезат и позитивните резултати. Европската комисија во комуникацијата за проширувањето ја вбројува Македонија меѓу најуспешните во рамките на Инструментот за реформи и раст, наведувајќи поактивен ангажман во спроведувањето на Реформската агенда.
Овој наод е важен за суштината на анализата: покажува дека спроведувањето реформи и пристапот до дел од европските придобивки можат да се движат и додека останува нерешен уставниот услов.
Владата има основа да ги истакнува тие резултати. Истовремено, јавноста има основа да бара истата способност за реализација да се покаже и таму каде што оценките се послаби.
Напредокот во една област не ја отстранува одговорноста за застојот во друга. Тој покажува дека конкретни обврски можат да се исполнуваат кога има јасна цел, институционален ангажман и следење на реализацијата.
Навремено објавени документи, проверлив избор на директори, услови за независно правосудство и отчет за реформските обврски, тоа се резултати што граѓаните можат да ги мерат. За секој од нив Владата треба да посочи надлежна институција и рок. Работата на нивното исполнување може да почне додека трае политичкиот спор за Уставот.
