Skip to content
Русија повторно бара европската безбедносна архитектура да се преуреди според нејзините интереси и НАТО да се врати на воените позиции од пред 1997 година. Но токму политиката на Владимир Путин, особено целосната инвазија врз Украина, придонесе за спротивниот резултат: Алијансата доби две нови членки, Финска и Шведска, како и Албанија, Црна Гора, Хрватска и Северна Македонија, во претходниот бран, а европските држави уште посериозно почнаа да размислуваат за сопствената безбедност. Во таа противречност се наоѓа суштината на руското барање – Москва сака да ја ограничи Алијансата, но не сака да го прифати правото на другите држави самите да одлучуваат како ќе се заштитат.
Политиката на Путин го произведе спротивното од она што го бара
Финска стана членка на НАТО на 4 април 2023 година, а Шведска на 7 март 2024 година. Двете држави со децении ја градеа својата безбедносна политика врз воена неутралност или неврзаност, но руската инвазија врз Украина во февруари 2022 година ја промени нивната процена за ризиците. Наместо да се оддалечат од Алијансата, тие одлучија да ѝ се приклучат.
Ова е првата голема противречност во руската политика. Ако целта на Москва беше да го спречи ширењето на НАТО кон руските граници, последицата од нејзината воена агресија беше токму проширување на Алијансата и издолжување на границата меѓу Русија и НАТО преку Финска. Руската политика не само што не ја спречи оваа промена, туку стана еден од клучните фактори што ја забрзаа.
Тоа не значи дека сите европски безбедносни дилеми се решени со членството во НАТО или дека Алијансата нема сопствени политички противречности. Но покажува дека државите не ги носат своите безбедносни одлуки во вакуум. Кога соседна голема сила употребува воена сила против друга држава и го оспорува нејзиниот суверенитет, помалите и средните држави имаат причина да бараат посилни гаранции.
Токму затоа барањето на Путин Европа да се врати во 1997 година изгледа како обид да се врати часовникот наназад, без да се прифатат последиците од политиката што самата Москва ја водеше.
Северна Македонија е директно засегната од руската замисла
За Северна Македонија ова не е далечна геополитичка расправа, ниту прашање што се однесува само на Украина, Финска или балтичките држави. Земјата стана полноправна членка на НАТО на 27 март 2020 година, по долгогодишен процес на политичко определување, реформи и дипломатски преговори. Членството беше една од стратешките цели на македонската надворешна политика, дефинирана уште во 1993 година, а не случајна одлука донесена во момент на меѓународна криза.
Во руската замисла за враќање на военото присуство на НАТО на нивото од 1997 година, Северна Македонија е една од државите чие членство би било опфатено со барањето. Во тоа време земјата сè уште не беше независна држава во денешната форма, а нејзиниот пат кон Алијансата допрва требаше да се развива. Москва, практично, бара безбедносниот поредок да се врати во период пред голем дел од денешните членки да го остварат своето право на избор.
За македонските граѓани, суштинското прашање е дали за безбедносната иднина на земјата треба да одлучуваат нејзините институции и граѓани или геополитичките интереси на Москва. Членството во НАТО беше резултат на домашна стратешка определба и меѓународен договор, а не одлука што Русија или која било друга надворешна сила може еднострано да ја поништи.
Ова не ја ослободува Северна Македонија од обврската да води самостојна, одговорна и промислена надворешна политика, ниту значи дека членството автоматски ги решава сите безбедносни проблеми. Но значи дека изборот на сојузништво не може да биде предмет на туѓо право на вето. Ако еднаш се прифати принципот дека голема сила може да бара промена на безбедносниот статус на помала држава затоа што не ѝ се допаѓа нејзиниот избор, тогаш истиот принцип може да се употреби против која било држава во регионот.
1997 година не е магична граница на европската безбедност
Русија го оживува барањето од декември 2021 година, кога пред целосната инвазија врз Украина ги објави своите предлози за безбедносни гаранции од САД и НАТО. Меѓу нив беа запирање на понатамошното проширување на Алијансата, ограничување на нејзиното воено присуство во државите што се приклучиле по 1997 година и забрана за понатамошно воено ширење кон исток.
Ова не беше само барање за намалување на ризикот од воен судир. Тоа подразбираше длабоко менување на постојниот европски безбедносен поредок и ограничување на воените и политичките избори на држави што веќе се членки на Алијансата. Предлозите беа претставени како гаранции за руската безбедност, но во исто време бараа другите држави да прифатат ограничувања што не ги избрале самите.
Годината 1997 во оваа конструкција не е некаква природна или непроменлива граница на европската безбедност. Таа е политичка референтна точка што Москва ја избра за да бара враќање на состојбата пред приемот на голем број источноевропски држави во НАТО. Но меѓународниот поредок не функционира како фотографија што може да се врати на претходната верзија само затоа што една сила смета дека промените ѝ нанеле штета.
Европа денес не е Европа од 1997 година. Државите што тогаш беа во транзиција, се соочуваа со последиците од распадот на источниот блок или допрва ја градеа својата независна надворешна политика, во меѓувреме донесоа сопствени одлуки за членство во меѓународни организации. Нивните граѓани и институции не се должни да ги поништат тие одлуки затоа што Москва сака да ја врати сопствената сфера на влијание.
Суверенитетот не може да зависи од волјата на соседот
Најважниот проблем во руското барање е принципиелен. Државите имаат право да ги определуваат своите безбедносни приоритети и да избираат сојузи, во рамките на меѓународното право и обврските што ги преземаат. Тоа право не значи дека секоја нивна одлука е без последици или дека безбедносните грижи на соседите треба да се игнорираат. Значи дека тие грижи треба да се решаваат преку преговори, договори, транспарентност и заемни обврски, а не преку еднострано наметнување политичка волја.
Русија има право да ги изнесува своите безбедносни интереси и да бара договори за контрола на вооружувањето, распоредувањето на ракетите, воените вежби и спречувањето инциденти. Таквите прашања се легитимни теми за дипломатијата. Но едно е да се преговара за конкретни мерки што ја намалуваат опасноста од судир, а друго е да се бара цела група суверени држави да го ограничи своето членство во одбранбен сојуз или да го прифати неговото воено слабеење по диктат на надворешна сила.
Тука се открива и противречноста во аргументот на Москва дека идните безбедносни гаранции мора да бидат фер и да не се градат на сметка на други земји. Ако ова правило навистина важи за сите, тогаш не може руската безбедност да се постави над безбедносните избори на Полска, балтичките држави, Северна Македонија или која било друга членка на НАТО. Безбедноста на една држава не може да се гарантира со одземање на правото на другите да одлучуваат за сопствената безбедност.
Мирот не може да биде враќање на сферата на влијание
Повторното отворање на руските барања во разговорите за Украина во Абу Даби покажува дека Москва сака преговорите да не се ограничат само на завршување на војната, туку да опфатат и поширока промена на европската безбедносна архитектура. Тоа ја прави темата многу поголема од прашањето каде ќе се утврдат линиите на прекин на огнот или какви гаранции ќе добие Украина.
Ако договорот за мир се претвори во договор за тоа кои држави смеат да членуваат во НАТО, каде Алијансата смее да има воено присуство и кои соседи на Русија мора да останат во ограничена безбедносна позиција, тогаш тоа нема да биде само договор за прекин на војната. Ќе биде обид за повторно воспоставување сфера на влијание, во која правото на помалите држави ќе зависи од согласноста на поголемата сила.
Европската безбедност може да се реформира, но тоа мора да се прави со учество на државите што ќе бидат засегнати од одлуките. Не може за иднината на Европа да се преговара преку главите на европските држави, исто како што не може за иднината на Украина да се одлучува без Украина.
На крајот, апсурдноста на руското барање не е во тоа што Москва се повикува на 1997 година. Таа е во очекувањето дека последиците од руската политика треба да ги платат другите држави со ограничување на сопствениот суверенитет. Путин сака помалку НАТО, но неговата политика придонесе за повеќе НАТО. Сега бара Европа да се врати во минатото, како да не постојат ниту руската инвазија врз Украина, ниту одлуките на Финска и Шведска, ниту правото на Северна Македонија самата да го избере својот стратешки пат.
Историјата не може да се врати на претходна страница со политички ултиматум. А безбедноста на Европа нема да стане постабилна ако повторно се воспостави правило според кое големите сили одлучуваат што им е дозволено на малите.
