Skip to content
Општините нудат милионски договори за тендери на кои како да нема кој да се натпреварува. Пристигнува една понуда и договорот се доделува без натпревар меѓу повеќе понудувачи. За граѓаните останува сметката, без можност да видат колку би чинела истата работа ако за неа се бореле повеќе фирми.
Со предложените измени на Законот за јавните набавки, институциите добиваат повисоки лимити за набавки без тендерска постапка, а фирмите повисока сметка ако решат да се жалат. Ќе донесат ли измените повеќе понудувачи или тендерите со една понуда ќе останат редовна практика?
Истражувањата на Рацин.мк за Куманово, Штип, Тетово, Охрид и Карбинци покажуваат различни размери на истиот проблем: договори со значителна вредност склучени со една понуда и концентрација на голем дел од договорената вредност кај мал број компании. Зад тие бројки, меѓутоа, стојат и конкретни постапки, изменети услови, повторени тендери и договори склучени речиси до проценетата вредност.
Затоа анализата на конкуренцијата мора да почне пред изборот на победникот. Условите што ги поставува општината одредуваат кои фирми воопшто можат да стигнат до таа трка.
Пет општини, различни размери на ограничена конкуренција
Во Тетово, кај седум од 11 анализирани големи градежни договори, вредни вкупно околу 9,3 милиони евра, била доставена само по една понуда. Пет компании добиле 71,5 отсто од вкупната договорена вредност на општинските набавки во 2025 година.
Во Куманово, 35 од 97 договори во 2025 година биле склучени во постапки со една понуда. Нивната вредност достигнала околу шест милиони евра, односно 45,4 отсто од вкупната договорена вредност. Истовремено, „КООП инженеринг“ добила 17 договори вредни 466,7 милиони денари — 57 отсто од вредноста на анализираните набавки.
Во Штип, договорите со една понуда вределе околу 2,9 милиони евра, а четири компании добиле 72,9 отсто од вкупната договорена вредност.
Во Охрид, за 50 договори вредни околу три милиони евра била евидентирана само по една понуда. Две компании добиле 49,2 отсто од вкупната договорена вредност во 2025 година.
Во Карбинци, десет договори со една понуда вределе околу 458 илјади евра, односно 22,9 отсто од вкупната договорена вредност. Четири компании добиле 53,6 отсто од вредноста на набавките.
Овие показатели имаат различен опфат и не треба механички да се собираат. Особено кај Тетово, износот од 9,3 милиони евра се однесува на избрани големи градежни договори. Заедно, сепак, покажуваат зошто контролата не смее да заврши со констатацијата дека огласот бил јавно објавен.
По неуспешен тендер, условите станале построги
Еден од најконкретните примери е набавката за спортско-рекреативна опрема и детски игралишта во Штип.
Првата постапка била поништена со образложение дека немало понуда или прифатлива понуда. Во повторената документација условот за претходно искуство бил променет: наместо најмалку два изградени објекта во последните седум години, биле побарани најмалку пет во последните пет години. На повторениот тендер пристигнала една понуда, од „Сандра инженеринг“.
Не е докажано дека токму промената ги одвратила другите фирми. Но документиран е повисок праг за искуство по постапка што не довела до договор.
Барањето претходно искуство има оправдана функција — да ја заштити институцијата од изведувач што нема капацитет. Неговата висина, сепак, мора да одговара на работата што се набавува. Престрог услов може да ги исклучи и компаниите што реално би можеле успешно да го извршат договорот.
Една понуда за инфраструктурата во Бараки
Кај повторениот тендер за инфраструктурата во населбата Бараки во Охрид, документацијата бара најмалку три исти или слични изведени работи, лиценца Б, градежна механизација и располагање со асфалтна база. Предметот не е поделен на делови, а дозволено е користење капацитети од други субјекти.
Пристигнала една понуда. Договорот со „Илинден“ АД Струга изнесува 37.580.267,12 денари со ДДВ.
Една понуда сама по себе не докажува преплаќање. Но значи дека при изборот немало друга доставена понуда со која би се споредила цената. За оценка дали договорената цена е оправдана се потребни споредливи работи, количини и единечни цени.
Фирми има, но не се појавуваат на секој тендер
Самите истражувања содржат и важни примери на конкуренција. Во Штип, кај двата големи договора на „Стентон градба“, имало четири, односно шест понуди.
Во Карбинци, за реконструкцијата на училиштето во Радање биле доставени четири понуди, а за сервисната улица во Таринци три.
Затоа нема основа секој случај да се објаснува со општо отсуство на заинтересирани компании. Конкуренцијата се разликува меѓу набавките. За утврдување на причините мора да се споредуваат предметот, условите, роковите, капацитетите на пазарот и причините за евентуално отфрлање понуди.
И концентрацијата бара прецизно читање: една компанија може да добие повеќе договори во конкурентни постапки. Високиот удел е показател што заслужува проверка, а не самостоен доказ за привилегирана положба.
Нови правила врз пазар со стари слабости
Измените на Законот за јавните набавки треба да се оценуваат токму во ваков контекст. Објавениот владин предлог предвидува повисоки лимити за набавки под законските прагови и зголемување на надоместоците за жалбена постапка од 50–200 на 150–600 евра.
Набавките под праговите и големите договори со една понуда се различни категории. Но и кај двете е важна можноста да се провери како е избран добавувачот и дали јавните пари се потрошени оправдано.
За фирмата, жалбата е заштита на деловниот интерес. За граѓаните, таа може да биде механизам преку кој неправилноста ќе се исправи пред да се склучи договорот. Поскапото оспорување затоа носи ризик дел од спорните одлуки да останат непроверени.
Истражувањата на Рацин.мк покажуваат каде изостанала конкуренцијата и кои тендерски услови заслужуваат подлабока проверка. Повисоките лимити и поскапите жалби сами по себе не одговараат на прашањето зошто за милионски договори пристигнува само една понуда. Реформата ќе треба да се оценува и според тоа колку го отвора натпреварот за јавните пари.
Текстот е дел од истражувачката серија на Рацин.мк за јавните набавки во македонските општини. Анализата се темели на податоци од Електронскиот систем за јавни набавки, тендерска документација и известувања за склучени договори. Договорените вредности не претставуваат нужно и фактички исплатени средства.
