Тврдењето дека Македонија е светски рекордер по измени на Уставот често се повторува во политичките расправи, особено кога се отвора прашањето за уставните промени поврзани со европските интеграции. Тргнавме да го провериме ова тврдење од достапни релевантни извори и може да се заклучи дека меѓународните академски податоци не го потврдуваат тоа како утврден факт. Напротив, една споредба заснована врз глобална база на уставни промени ја сместува Македонија далеку од првото место.
„Македонија е рекордер по измени на Уставот“ е тврдење што со години се појавува во јавниот дискурс. Често се користи како аргумент дека државата направила премногу отстапки или дека нејзиниот највисок правен акт е менуван почесто отколку во другите земји.
Но, кога едно тврдење се претставува како светски рекорд, логично е да се постави прашањето: кој ги броел измените, според кои критериуми и каде се наоѓа меѓународната споредба?
Постојат академски истражувања што ги следат уставите и нивните промени во различни земји. Еден од најрелевантните извори е Comparative Constitutions Project, истражувачки проект поврзан со Универзитетот во Тексас и Универзитетот во Чикаго, кој систематски собира податоци за уставите и уставните настани во светот.
Неговата база овозможува да се анализира колку често се менуваат уставите, колку долго траат и какви уставни настани се случуваат во различни држави. Но, за да се извлече прецизен заклучок, мора внимателно да се разликуваат различните начини на броење.
36 амандмани не значат 36 одделни постапки
Уставот на Република Македонија беше донесен на 17 ноември 1991 година. До 2019 година беа усвоени амандманите I–XXXVI, односно вкупно 36 нумерирани амандмани.
Оваа бројка е точна, но сама по себе не докажува светски рекорд.
Причината е едноставна: еден амандман не е исто што и една посебна постапка за измена на Уставот. Повеќе амандмани можат да бидат усвоени во рамките на една уставна постапка. Во Македонија, на пример, голем пакет уставни амандмани беше усвоен во 2001 година, по Охридскиот рамковен договор.
Затоа, ако се бројат сите нумерирани амандмани, се добива една бројка. Ако се бројат постапките во кои тие биле усвоени, резултатот е поинаков. А ако се споредува зачестеноста на измените во одреден временски период, потребна е и дополнителна пресметка.
За да се докаже дека една држава е светски рекордер, сите земји мора да се споредуваат според исти критериуми. Во спротивно, може да се добие впечатлив, но методолошки неточен резултат.
Што покажува меѓународната споредба?
Јавно достапниот преглед на Citizen of Nowhere, кој се повикува на податоците на Comparative Constitutions Project, ја мери зачестеноста на уставните настани на една деценија.
Според оваа споредба, стапката за Северна Македонија изнесува 2,35 уставни настани на деценија. Кај Бразил таа изнесува 8,92, кај Мексико 7,50, а кај Колумбија 7,35.
Овие бројки не претставуваат број на изменети членови или нумерирани амандмани, туку стапка на уставни настани според методологијата на конкретниот преглед. Сепак, тие покажуваат дека Македонија не е на врвот на оваа споредба.
Ова е важен показател, но не треба да се претставува како конечна светска ранг-листа за секоја можна дефиниција на уставна промена. Различните методологии можат да дадат различни резултати, зависно од тоа дали се бројат амандмани, постапки, целосно нови устави или други уставни настани.
И самите академски бази се соочуваат со ограничувања. Историските податоци не се подеднакво целосни и достапни за сите земји, а правните системи се разликуваат во начинот на кој ги евидентираат и усвојуваат уставните промени.
Политичкото тврдење бара проверлив доказ
Во Македонија, расправите за измените на Уставот често се поврзуваат со политичките договори, односите со соседите и европските интеграции. Тоа се легитимни политички теми, но не ја заменуваат потребата од проверка на фактите.
Фактот дека македонскиот Устав има 36 амандмани не е доволен за да се прогласи државата за светски рекордер. За таков заклучок е потребна споредба со другите земји, заснована врз јасни и исти правила за броење.
Постоењето на меѓународна академска база овозможува ова прашање да се истражува многу посериозно отколку преку повторување на политички изјави. За целосна и независна проверка би било потребно да се анализираат оригиналните податоци, да се утврди точно што се брои и да се направи споредба за ист временски период.
Тоа не значи дека уставните промени во Македонија не треба да се анализираат критички, ниту дека нивниот политички контекст е неважен. Значи само дека тврдењето за светски рекорд мора да биде поткрепено со доказ, а не да се прифаќа како факт затоа што често се повторува.
Во моментов нема основа да се тврди дека Македонија е светски рекордер по измени на Уставот. Постои меѓународна академска база за споредба, а според една јавно достапна споредба заснована врз неа, Македонија е далеку од првото место.

