Skip to content
Франција го донесе законот за асистирано умирање, но со тоа не стави точка на дебатата – туку отвори уште повеќе прашања. Од Холандија и Белгија до Швајцарија, Германија и Словенија, Европа има различни модели и различни одговори. А Македонија засега речиси и да нема јавна политичка дебата за прашањето: кој има право да одлучи кога животот треба да заврши?
Франција го направи последниот голем чекор.
На 19 август стапи во сила законот со кој на определени тешко и неизлечиво болни возрасни лица им се овозможува пристап до асистирано умирање под строго утврдени услови. Пациентот мора да има сериозна и неизлечива состојба, да трпи неподносливо страдање и да биде способен слободно и информирано да ја изрази својата волја. Предвидени се медицинска и колегијална проценка, период на размислување и можност здравствените работници да се повикаат на приговор на совеста.
Франција со тоа не станува едноставно „уште една земја што дозволува евтаназија“.
Напротив, нејзиниот модел повторно го отвора најтешкото прашање:
Дали правото на човекот да одлучува за сопствениот живот треба да вклучува и право да побара медицинска помош за да го заврши?
И ако одговорот е „да“ – каде треба да биде границата?
Европа има различни одговори на истото прашање
Европската слика покажува дека не постои еден модел.
Холандија и Белгија се пионерите. Во Холандија евтаназијата и асистираното самоубиство се законски регулирани од 2002 година, под услови што вклучуваат доброволно и добро обмислено барање, неподносливо страдање без изглед за подобрување, информираност на пациентот, отсуство на разумна алтернатива и независна медицинска консултација.
Белгија исто така ја легализираше евтаназијата во 2002 година. Системот предвидува последователна контрола на случаите преку Федералната комисија за контрола и евалуација. Во 2025 година биле регистрирани 4.486 случаи, што претставувало околу 4 отсто од сите смртни случаи во земјата.
Токму долгогодишното искуство на овие две земји е важно затоа што покажува дека вистинската дебата не завршува со самата легализација.
Таа дури тогаш започнува.
Кој има право?
Колку треба да биде сериозна болеста?
Што значи „неподносливо страдање“?
Дали пациентот мора да биде терминално болен?
Што се случува со деменцијата?
А што со психијатриските заболувања?
И каде завршува личната автономија, а почнува обврската на државата да ги заштити ранливите?
Од Швајцарија до Словенија: нема едноставна поделба на „либерални“ и „конзервативни“
Тука европската споредба станува особено интересна.
Швајцарија има поинаков модел: активната евтаназија не е дозволена, но асистираното самоубиство под определени услови е законски возможно.
Германија и Италија исто така покажуваат дека границата не е секогаш повлечена со класичен закон. Во Германија Уставниот суд во 2020 година го призна правото на самоопределена смрт и слободата човекот да побара помош од други лица. Италијанскиот Уставен суд, пак, постепено отвори ограничен простор за медицински асистирано самоубиство. Во ЕУ денес Холандија, Белгија, Шпанија и Луксембург имаат законска можност за лекарски извршена евтаназија, додека Германија, Италија и Австрија дозволуваат асистирано самоубиство под определени услови.
Шпанија во 2021 година ја легализираше евтаназијата и медицински асистираното самоубиство. Португалија донесе законодавство во таа насока, но неговото практично спроведување беше проследено со уставни и регулаторни пречки.
А потоа доаѓа Словенија.
И токму Словенија покажува зошто не треба да ја поедноставуваме приказната како конфликт меѓу „либерална“ и „конзервативна“ Европа.
Словенечкиот парламент во 2025 година донесе закон за асистирано умирање, но на референдум мнозинството граѓани го отфрли. Дебатата не се водеше само меѓу религиозни конзервативци и либерали. Во неа учествуваа и лекари, здруженија на пациенти и поддржувачи на палијативната медицина.
Значи, вистинската граница е многу посложена.
Може да биде религиозна.
Но може да биде и медицинска.
Може да биде правна.
Но може да биде и економска.
Може да се однесува на личната автономија.
Но може да се однесува и на стравот дека старите, болните или лицата со попреченост еден ден би можеле да почувствуваат дека се „товар“ за своите семејства или за системот.
Токму затоа Европа нема еден одговор.
Најтешкото прашање не е „дали да умре“, туку „дали одлуката е навистина слободна“
Ова е веројатно најголемата контроверза.
Замислете пациент со неизлечива болест кој бара да умре.
Дали тоа е целосно слободна одлука?
Или врз него влијаат болката, депресијата, стравот, осаменоста, финансиските трошоци или чувството дека е товар за семејството?
Што ако пациентот не би го побарал тоа доколку имал подобра палијативна грижа?
Што ако нема доволно медицински сестри?
Што ако нема соодветна терапија против болката?
Што ако семејството, свесно или несвесно, му испраќа порака дека повеќе не може да се грижи за него?
Тогаш прашањето повеќе не е само: „Дали човекот има право на автономија?“
Туку: „Дали општеството направило сè за човекот да може слободно да избере?“
Палијативната грижа е другата половина од приказната
Ова е можеби најважната лекција и за Македонија.
Франција со законот за асистирано умирање паралелно го засили и законското право на пристап до палијативна грижа.
Тоа е логично.
Ако човек бара да умре затоа што страда, првото прашање мора да биде дали медицината може да му помогне да не страда.
Затоа дебатата не смее да се претвори во лажна дилема: или право на живот или право на смрт.
Постои и трета тема: право на достоинствен живот до природниот крај.
Палијативната медицина токму тоа го прави – не ја лекува неизлечивата болест, туку го намалува страдањето и му овозможува на човекот да живее со што е можно поголемо достоинство.
Оттука доаѓа едно од најважните прашања што би требало да го постави секоја земја пред да размислува за асистирано умирање:
Дали имаме доволно добра палијативна грижа за човекот навистина да има избор?
А што се случува кога еднаш ќе се повлече границата?
Противниците на легализацијата често предупредуваат на таканаречената „лизгава патека“.
Прво се дозволува само за терминално болни возрасни.
Потоа се отвора прашањето за хронични болести.
За деменција.
За психијатриски заболувања.
За малолетници.
Но ниту ова прашање не може да се сведе на едноставна формула.
Фактот што некоја земја го проширила опфатот на законодавството не е автоматски доказ дека системот е злоупотребен.
Од друга страна, фактот што постојат контроли не значи дека секој ризик е елиминиран.
Белгија е добар пример за комплексноста: во 2025 година бил регистриран еден случај на евтаназија кај малолетник, додека официјалната комисија соопшти дека регистрираните случаи ги исполнувале законските услови.
Тоа е токму видот на податок со кој треба да се води јавната дебата – со правила, бројки и конкретни случаи, а не со стравови и пароли.
Каде е Македонија?
И тука станува интересно.
Во Северна Македонија не постои развиена политичка дебата споредлива со онаа во Франција или Словенија. Една македонска правна анализа објавена во рамките на Институтот за социолошки, политички и правно-политички истражувања констатира дека во земјата во моментот на нејзиното пишување немало актуелна дебата за олеснување на законската регулатива за евтаназијата.
Темата, сепак, не е непозната во македонската академска и медицинско-етичка средина. Постојат правни и медицински трудови кои ги разгледуваат евтаназијата, асистираното самоубиство и нивните етички дилеми.
Но тоа е нешто друго од сериозна јавна расправа.
И токму затоа францускиот закон е повод Македонија да не мора веднаш да одговара на прашањето: „Дали треба да ја легализираме евтаназијата?“
Пред тоа треба да одговори на многу други прашања.
Каква е состојбата со палијативната грижа?
Дали пациентите имаат реален пристап до неа?
Колку се заштитени лицата со деменција?
Какви се правилата за одбивање медицински третман?
Дали пациентот навистина има право да донесува информирани одлуки за крајот на својот живот?
И колку граѓаните му веруваат на здравствениот систем?
Европа не ни нуди готов одговор
Франција не докажа дека асистираното умирање е ниту нужно решение, ниту нужно опасност.
Холандија и Белгија покажуваат како изгледа системот по повеќе од две децении.
Швајцарија покажува дека асистираното самоубиство може да биде регулирано поинаку од евтаназијата.
Германија и Италија покажуваат дека и судовите можат да ја менуваат границата.
Шпанија покажува дека ваквата промена може да стане законска политика.
А Словенија покажува дека дури и општество блиску до нашето може демократски да каже: не сме подготвени за тоа.
Затоа не постои едноставна европска поделба на либерални и конзервативни земји.
Постои нешто многу посложено: различно разбирање на достоинството, автономијата, медицинската професија, религијата, семејството и улогата на државата во последниот дел од човечкиот живот.
Последната граница не е само медицинска
Можеби токму тука треба да заврши македонската дебата.
Не со прашањето дали сме „за“ или „против“.
Туку со прашањето:
Што му должи едно општество на човекот кој неизлечиво страда?
Дали му должи продолжување на животот по секоја цена?
Дали му должи право на одбивање терапија?
Дали му должи најдобра можна палијативна грижа?
Дали му должи право сам да одлучи?
И ако одговорот е дека автономијата е најважна – кој ќе се погрижи таа одлука навистина да биде слободна?
Франција сега има свој одговор.
Холандија, Белгија, Швајцарија, Германија, Италија, Шпанија, Австрија и другите имаат свои.
Словенија неодамна покажа дека граѓаните можат и да кажат „не“.
Македонија сè уште нема свој одговор.
Но можеби токму затоа е време најпрвин да почне да ги поставува прашањата.
