Рашче под закана од токсичен хром, природна бариера го штити Скопје

Рашче под закана од токсичен хром останува едно од најсериозните еколошки прашања за Скопје. На само неколку километри од изворот од кој главниот град добива вода за пиење се наоѓа индустриската депонија на поранешниот комбинат „Југохром“, каде што со децении се таложел отпад што содржи шестовалентен хром. Засега, според стручните соговорници во репортажата „Колку чини водата“, загадувањето го запира природен слој од глина под земјата, но предупредувањето е јасно, оваа природна заштита не може да се смета за трајно решение.

Рашче е главниот извор на вода за Скопје и располага со просечна издашност од околу 4.150 литри во секунда, измерена во период подолг од шест децении. Водата се користи без дополнителен третман, што го прави изворот еден од најзначајните природни ресурси за главниот град.

Од другата страна на Жеден, сепак, повеќе од шест децении стои еден од најголемите индустриски еколошки товари во земјата.

Депонијата на „Југохром“ почнала да се формира во 1962 година. Според податоците наведени во репортажата, во неа се наоѓаат околу 1,1 милион кубни метри, односно приближно 2,2 милиони тони отпад, во значителен дел составен од бихроматно блато.

Најголемиот ризик доаѓа од шестовалентниот хром, соединение што лесно се раствора во вода. При врнежи, водата минува низ депонијата, ги раствора загадувачките материи и ги носи кон подлабоките слоеви на почвата и подземните води.

Размерите на загадувањето ги покажале и испитувањата од истражен бунар изведен во 2019 година, на длабочина од околу 25 метри. Според податоците презентирани во репортажата, била измерена концентрација од 132 милиграми шестовалентен хром на литар вода. Во однос на наведениот максимално дозволен праг од 0,01 милиграм на литар, тоа е концентрација поголема за повеќе од 13.000 пати.

И покрај таквото загадување во непосредната околина на депонијата, Рашче досега не е погодено од истиот степен на контаминација. Причината, според експертските објаснувања, е природна глинена бариера што се наоѓа меѓу загадените подземни води и водоносниот систем на изворот.

Токму таа таканаречена глинена завеса со години го спречува движењето на загадувачките материи кон Рашче.

Во репортажата еден од соговорниците оваа природна заштита ја опишува како необична среќа за Скопје, но стручните предупредувања се многу помалку утешни. Глинениот слој не е инженерска бариера изградена за да го задржува загадувањето, туку природна геолошка околност врз која не може бесконечно да се темели безбедноста на водоснабдувањето.

Дополнителен проблем е состојбата на самата депонија. Со текот на годините таму се наталожиле и металуршки, градежен и комунален отпад, што ја прави санацијата посложена и поскапа.

Во 2024 година Министерството за животна средина нарачало студија од Градежниот институт Македонија, во која се разгледуваат седум можни решенија за справување со загадувањето.

Според информациите презентирани во репортажата, ниту една од предложените мерки не е оценета како нешто што може да се одложува. Дел од нив се означени како итни, а дел како многу итни.

Меѓу првите чекори се изградба на нова станица за прочистување на загадените подземни води и воспоставување активна хидраулична бариера што би го ограничила ширењето на хромот.

Како долгорочно решение се предлага дислокација на депонијата на локација околу 300 метри поблиску до индустрискиот комплекс. Новата локација би требало да има целосна хидроизолација, а токсичниот отпад постепено да биде пренесен и затворен во изолиран простор, таканаречен саркофаг, со цел да се прекине неговиот контакт со подземните води.

Проценетата вредност на ваквата санација се движи меѓу 55 и 60 милиони евра.

Токму тука е и суштината на проблемот. Ризикот за Рашче е познат со години, количината на отпад е позната, концентрациите на хром се измерени, а постои и студија со предложени решенија. Прашањето што останува отворено е колку брзо институциите ќе преминат од документи и проценки кон конкретна санација.

Во репортажата се предупредува дека евентуално загадување на Рашче би имало последици далеку над еколошкиот проблем околу поранешниот индустриски комплекс. Станува збор за изворот од кој секојдневно зависи водоснабдувањето на Скопје.

Репортажата „Колку чини водата“ е објавена на YouTube каналот на Еко свест, во продукција на Ring Film.