МОН ги крати квотите, но каде е стратегијата за младите?

МОН ги крати квотите за околу 2.000 места на универзитетите во Македонија за новата академска година, со образложение дека државата повеќе нема да стимулира студирање за професии во кои веќе има поголем број невработени. Министерката за образование и наука Весна Јаневска најави помалку места на бизнис и јавна администрација, на дел од економските, правните и медицинските студии, додека техничките науки, информатиката, машинството и градежништвото речиси не се менуваат. Одлуката, сепак, отвора едно пошироко прашање, дали власта навистина создава образовна политика според потребите на економијата или само ги намалува квотите таму каде што проблемот веќе станал видлив.

Јаневска го објаснува намалувањето со состојбата на пазарот на труд. Според неа, кај бизнис администрацијата, јавната администрација, економските, правните и дел од медицинските струки има поголем број невработени, додека кај техничките професии вработливоста достигнува од 98 до 99 проценти.

Но, зад едноставната формула, повеќе невработени значи помалку студенти, остануваат прашања на кои МОН допрва треба да даде подетален јавен одговор.

Во изјавата на министерката, која ја пренесоа повеќе медиуми, не е образложено врз која конкретна анализа е направено намалувањето за околу 2.000 места, од кој период се податоците за вработливоста, како се распределени кратењата по универзитети и студиски програми и дали во проценката се земени предвид иселувањето на високообразованите кадри, платите, регионалните разлики и квалитетот на работните места. Наведена е состојбата на пазарот, но не и целата методологија со која државата решила кој студентски профил треба да расте, а кој да се намалува.

Тоа е особено важно затоа што бројот на студенти во Македонија веќе се намалува. Според податоците на Државниот завод за статистика, во академската 2023/2024 година биле запишани 52.316 студенти, за 2,8 проценти помалку од претходната година. Во прва година биле запишани 15.330 студенти, при што во оваа бројка се вклучени и оние што првата година ја запишувале повторно.

Во таква демографска слика, намалувањето на понудените места само по себе не е реформа. Може да биде инструмент во една поширока политика, но не може да ја замени.

Ако државата утврдила дека произведува премногу економисти, правници или кадри за администрацијата, тогаш прашањето не е само зошто факултетите примале толку студенти, туку и зошто системот со години го дозволувал тоа, како се акредитирале програмите, како се следел нивниот квалитет и зошто врската меѓу универзитетите и пазарот на труд се воспоставува дури кога дипломците веќе завршуваат во евиденцијата на невработени.

Податоците на Агенцијата за вработување дополнително покажуваат дека проблемот со дипломата и работното место не е маргинален. Во програмските документи на Агенцијата за 2025 година се евидентираат 7.180 невработени лица со више и високо образование. Тоа покажува дека дипломата сама по себе одамна не е гаранција за вработување, но истовремено не кажува дека решението автоматски е во административно ограничување на бројот на идни студенти.

Проблемот е поширок, какви работни места создава економијата, какви плати нуди, колку дипломирани заминуваат во странство, колку компании можат да апсорбираат висококвалификуван кадар и колку самите студиски програми ги следат промените во професиите.

Власта сега се обидува дел од тој јаз да го коригира преку квотите. Но, ако намалувањето не е придружено со јавно достапни и детални податоци за тоа кои професии ќе ѝ бидат потребни на Македонија за пет или десет години, постои ризик државата само да реагира на денешната невработеност, наместо да го планира утрешниот пазар на труд.

Дополнително, категоријата медицински струки отвора посебна дилема. Јаневска ги вброи и нив меѓу областите каде што има намалување на дел од квотите поради поголем број невработени, но јавното образложение не прецизира за кои конкретни медицински профили станува збор.

Токму таквите детали се важни кога државата интервенира во изборот на идните генерации. Не е исто дали се намалува студиска програма за која со години нема побарувачка или професија во која моменталната статистика покажува вишок, а здравствениот систем истовремено може да се соочува со недостиг во други специјалности и установи.

Министерката уверува дека и со околу 2.000 места помалку сите идни студенти ќе можат да најдат место таму каде што сакаат да студираат.

Таа порака создава уште една противречност. Ако намалувањето треба суштински да го насочи уписот кон професиите што ѝ се потребни на економијата, а истовремено се очекува секој кандидат сепак да може да ја избере посакуваната област, тогаш останува нејасно колкаво реално влијание ќе има новата политика врз структурата на идните кадри.

Во исто време, реформата на високото образование сè уште не е целосно заокружена. Трите закони од областа на високото образование и науката се соочуваат со застој во Собранието, а Јаневска очекува расправата да продолжи кон крајот на август. Самата министерка претходно зборуваше за потребата универзитетите и општеството да постигнат нов договор во интерес на младите и за подигнување на квалитетот на високото образование.

Намалувањето на квотите затоа доаѓа пред државата целосно да го покаже поширокиот модел според кој сака да го преуреди високото образование. Владата веќе одредува каде ќе има помалку места, додека клучното прашање за студентите останува многу поголемо од една уписна табела, какво образование, каква економија и какви работни места ќе ги очекуваат кога ќе дипломираат.