Skip to content
Во јули 2012 година, само неколку месеци по смртта на Киро Глигоров, Собранието расправаше за предлог да се востанови државна награда што ќе го носи името на првиот претседател на независна Македонија. Предлогот, поднесен од опозицијата (СДСМ), предвидуваше признание за придонес во меѓународната афирмација на државата, заштитата на државните интереси, демократијата, соживотот, човековите права, науката и други јавни вредности.
Наместо дебата за тоа дали државата треба институционално да го вреднува човекот кој ја водеше во најризичниот период на осамостојувањето, расправата стана уште една партиска пресметка со историјата. Парламентарното мнозинство на ВМРО-ДПМНЕ и ДУИ не го поддржа предлогот. Во неговото отфрлање, највпечатлив остана говорот на тогашната пратеничка на ВМРО-ДПМНЕ, Силвана Бонева.
Не затоа што понуди аргументирана историска анализа. Туку поради очигледната противречност: таа повеќепати повикуваше да нема „сатанизација“ на историските личности, а потоа во истиот говор редеше тешки, непоткрепени и политички обоени квалификации за Глигоров.
„Без сатанизација“, па низа обвиненија
Бонева говорот го почна со повик за помирување меѓу „левите и десните сили“ и со теза дека историските личности треба да се разгледуваат „без глорификација и сатанизација“. Таа тврдеше дека политичарите не треба да ја оценуваат историската улога на Глигоров, туку историчарите од временска дистанца.
Но токму потоа таа настапи како обвинител, историчар и лустратор.
Таа го отвори прашањето за 1943 година и барањето на Глигоров да му биде легализирана дипломата и да биде впишан како адвокат во Скопје за време на бугарската окупација. Наместо да понуди документ, историска обработка или извор што би ја ставил оваа епизода во контекст, Бонева ја постави дилемата како политичка инсинуација: „Сакам од историчарите да добијам одговор зошто… како благонадежен поданик на бугарската фашистичка власт“ Глигоров ја почнувал адвокатската кариера.
Во продолжение, личната семејна историја ја претвори во морална пресуда за Глигоров. Додека, како што раскажуваше, нејзини роднини биле во НОБ и биле жртви на системот, „Киро Глигоров под закрила на Лазар Колишевски гради молскавична југословенска кариера и ужива во благодетите на југословенската власт“.
Уште потешка е формулацијата со која таа вели дека „додека неговите соборци… ги голтеше црната ноќ, Киро Глигоров мудро си напредуваше во Белград“ без во говорот да понуди доказ за таква причинско-последична врска.
Глигоров не бил како Бранко, не им лепел бугарофилски етикети на 300-те илјади вмровци
Особено индикативен е и делот во кој Бонева го користи Глигоров за да отвори стара партиска пресметка со Бранко Црвенковски. Таа вели дека Глигоров „гледаше подалеку и многу помакедонски“ од тогашни фигури на СДСМ, за разлика од Црвенковски, кому му припишува дека „лепел бугарофилски етикети на триста илјади гласачи на ВМРО-ДПМНЕ“. Во истиот здив, Бонева му оддава признание на Глигоров дека во повеќепартиска Македонија „никогаш не си дозволи такви глупости“ и дека „не го делеше македонскиот народ“. Но дури и оваа пофалба веднаш ја претвора во нов напад: тврди дека, наместо да ја предлага платформата Глигоров–Изетбеговиќ, тој требало порано и поодлучно да работи на осамостојувањето и на превенирање на спорот со Грција. Така, Глигоров во говорот на Бонева не е третиран како личност за која се води принципиелна историска дебата, туку како пригодна алатка и за напад врз СДСМ и за релативизирање на сопствениот негов државотворен придонес.
„Ревносен бранител на Југославија“
Клучната политичка линија во говорот беше обидот Глигоров да се сведе на функционер на југословенскиот систем. Бонева кажа дека тој „четириесет и две години е ревносен бранител на Југославија“, од 1945 до неговото пензионирање во 1987 година. Таа му припиша и залагање за „централизиран буџет раководен од Белград“ и за индивидуални права, наспроти поголема автономија на републиките.
Секако, Глигоров бил дел од југословенскиот политички и економски систем и вршел високи функции во него. Тоа е неспорен факт и легитимна тема за историска дебата. Но од таа биографска реалност не следи автоматски заклучокот што Бонева го гради: дека неговиот подоцнежен придонес за независната македонска држава треба да се релативизира или дека е несоодветно неговото име да го носи државна награда.
Напротив, најголемата историска тежина на Глигоров е токму во периодот по распадот на Југославија: како прв претседател на независна Македонија, тој беше на чело на државата во референдумот, меѓународното признавање, повлекувањето на ЈНА и управувањето со ризиците од војните во поранешна Југославија. Тоа не ја брише потребата за критичко читање на целата негова политичка биографија. Но ја прави несоодветна логиката според која една државна награда треба да се отфрли бидејќи човекот претходно живеел и работел во држава чиј распад потоа го помогнал да се мине без војна во Македонија.
“Почит” со канонада од понижувања
Најголемиот апсурд во говорот се случува кога Бонева експлицитно вели дека лично му искажувала почит на Глигоров.
„Во личната комуникација со претседателот Глигоров секогаш сум му искажувала почит“, рече таа. Почитта, според неа, ја заслужил затоа што „не заврши како српски јаничар, како јаничар на Милошевиќ, туку стана првиот претседател на самостојна Република Македонија“.
Со тоа, и наводната пофалба е всушност понижувачка конструкција: прво се поставува слика дека Глигоров можел да биде „јаничар“, па потоа му се признава заслуга што не станал таков. Ова не е јазик на пиетет кон починат прв претседател. Тоа е политички речник на сомнеж и деградација, спакуван како условно признание.
Таа, исто така, рече дека „неспорно е дека Киро Глигоров како прв претседател на независна Република Македонија има и свои заслуги“. Но веднаш го врати фокусот на обвинувања: дека со платформата Глигоров–Изетбеговиќ се обидувал да спаси дел од Југославија; дека не го спречил регрутирањето на македонски граѓани во ЈНА; дека „се криел како во глувчешка дупка“ во време кога, според неа, мајките протестирале против мобилизацијата; дека тактиката на чекање донела задоцнета апликација во Обединетите нации; дека приватизацијата била поврзана со негова директива; и дека имало шверц на нафта кон Југославија за време на ембаргото.
Овие се сериозни политички и морални обвинувања. Во говорот тие се изнесени како собраниска реторика, без детална документација, без разграничување меѓу факт, личен впечаток и политичка интерпретација, и без одговор на централното прашање: дали овие наводи го поништуваат историското значење на Глигоров за независноста на Македонија.
Одликуван, но недостоен за награда?
Дополнителната контрадикција е што Бонева самата признава дека Глигоров „со право го носи Орденот на Република Македонија“. Таа, значи, прифаќа дека државата веќе му оддала највисока почест. Но не прифаќа неговото име да стои на награда што би се доделувала за државнички, демократски, научни и општествени придонеси.
Прашањето е едноставно: ако првиот претседател е достоен за Орденот на Републиката, зошто не би бил достоен и државна награда да го носи неговото име? И ако одговорот е дека неговата биографија има „светли и темни страни“, тогаш истиот критериум би требало да важи за речиси секоја историска личност по која државата именува улица, институција, орден или награда.
Во случајот со Глигоров, ВМРО-ДПМНЕ во тоа време како симболичка алтернатива ја посочуваше одлуката улица во Скопје да го носи неговото име. Но улицата не ја решава суштината на предлогот. Државната награда не била предлог за обожување на личност, туку механизам со кој државата би афирмирала вредности што самиот Глигоров, со сите политички противречности на неговата биографија, ги симболизира во клучниот период на независноста.
„Историска дистанца“ како изговор ВМРО-ДПМНЕ да одбие државна награда “Киро Глигоров”
Бонева ја градеше главната одбрана врз тезата дека е рано за конечна историска оценка. Но тоа не е неутрален принцип кога се користи селективно.
Ако навистина требало да се чека историска дистанца, тогаш не требало од собраниската говорница да се пласираат тешки квалификации како „благонадежен поданик“, „мудро си напредуваше“, „се криеше како во глувчевска дупка“ или да се отвораат асоцијации со „шверц на нафта“ и поддршка на воената машинерија на Милошевиќ без систематски докази.
Историската дистанца не значи да се суспендира јавната почит кон клучна државотворна фигура. Таа значи внимателно да се разликуваат документираните факти од идеолошките пресуди, а критиката од клеветничката инсинуација. Токму таа разлика недостасува во говорот.
Затоа расправата од јули 2012 не останува запаметена како сериозна дебата за критичко вреднување на Киро Глигоров. Таа останува пример како повикот за „помирување“ и „несатанизирање“ може, во истата реченица, да се претвори во политичка сатанизација. А фразата „со сета почит“ да служи само како вовед во долг список на обвинувања против човекот за кого, барем декларативно, се тврди дека заслужува почит.
