Skip to content
На 29 август Исланд ќе излезе на референдум со едно навидум едноставно прашање: дали земјата повторно да почне преговори за членство во Европската Унија. Речиси 3.000 километри југоисточно, Македонија нема таква дилема. Нејзината политичка цел со години е членството во ЕУ, но и по повеќе од две децении кандидатски пат сè уште не е отворен ниту првиот преговарачки кластер.
Двете држави така влегуваат во истата европска приказна од сосема спротивни позиции.
Во Исланд се расправа дали членството воопшто е потребно и колку национален суверенитет земјата е подготвена да сподели со Брисел. Во Македонија прашањето одамна не е дали државата сака во Унијата, туку што уште треба да направи за процесот суштински да продолжи.
Исландскиот референдум нема директно да реши дали земјата ќе стане членка на ЕУ. Прашањето што парламентот го одобри гласи дали Исланд треба повторно да ги започне пристапните преговори. Ако победи „да“, ќе следуваат преговори, а евентуалниот договор за членство повторно ќе мора да биде ставен пред граѓаните.
Тоа е важна разлика. Исланд не гласа за влез во Унијата, туку за правото повторно да преговара.
Рибата како прашање на суверенитет
Најсилната линија на поделба во Исланд не минува низ класичната дебата „Европа или изолација“. Земјата и без членство е длабоко интегрирана во европскиот систем.
Исланд е дел од Европската економска област, има пристап до единствениот европски пазар, учествува во Шенген и веќе применува значителен дел од европското законодавство. Токму затоа поддржувачите на членството прашуваат зошто земјата треба да ги применува европските правила без целосно право на глас при нивното создавање.
Противниците, пак, гледаат сосема друга опасност: рибарството.
Контролата врз морските ресурси во Исланд не е само економско прашање. Таа е дел од националниот идентитет и политичката историја на земјата. Сеќавањето на таканаречените „војни за бакаларот“ со Велика Британија во втората половина на 20 век и денес е дел од аргументацијата на оние што стравуваат дека европската Заедничка политика за рибарство би можела да го намали исландското влијание врз сопствените води.
На другата страна се економијата, каматните стапки, нестабилноста на исландската круна и можноста еден ден земјата да го прифати еврото. Во последните години кон тоа се додадоа војната во Украина, променетата безбедносна слика на Арктикот и растечката неизвесност во односите меѓу Европа и САД.
На шест дена пред референдумот исходот не е извесен. Истражувањето на Gallup спроведено од 1 до 13 август покажува 51,5 проценти поддршка за обновување на преговорите меѓу оние што се определиле и 48,5 проценти против, но разликата е статистички премала за да покаже јасен победник.
Уште поинтересно е што значителен дел од Исланѓаните кои се подготвени да дозволат преговори не мора нужно да поддржуваат и конечно членство. За нив преговорите се начин да се види што точно може да понуди ЕУ, пред да се донесе конечна одлука.
Исланд веќе еднаш стигна далеку
Исланд не почнува од нула.
По финансиската криза од 2008 година, земјата аплицираше за членство во 2009 година, а преговорите почнаа една година подоцна. До нивното суспендирање во 2013 година беа отворени 27 преговарачки поглавја, од кои 11 беа привремено затворени.
Најтешките области, меѓу нив рибарството и земјоделството, останаа нерешени.
Поради високото ниво на усогласеност што Исланд веќе го има преку Европската економска област, во Брисел се проценува дека нов процес би можел да оди релативно брзо. Европската комесарка за проширување Марта Кос изјави дека, доколку на референдумот победи „да“, би очекувала пристапните преговори да траат една до две години.
Токму тука исландската приказна станува особено интересна гледана од Македонија.
Македонија сака да преговара, но не може да го отвори првиот кластер
Македонија аплицираше за членство во ЕУ во 2004 година, а кандидатски статус доби во 2005 година.
Во март 2020 година Европскиот совет ја одобри одлуката за отворање пристапни преговори. Првата меѓувладина конференција се одржа во јули 2022 година, а скринингот на европското законодавство беше завршен во декември 2023 година.
Но суштинското отворање на преговарачките кластери сè уште не започна.
Првиот кластер, „Темели“, треба да биде отворен прв. Предуслов за следниот чекор остануваат договорените уставни измени со кои во Уставот треба да бидат вклучени и Бугарите меѓу заедниците што живеат во државата.
Тоа беше повторено и во јули годинава, при посетата на Марта Кос во Скопје. Европската комесарка ја пофали Македонија за дел од реформите и за исполнувањето на обврските од Планот за раст, но порача дека усвојувањето на договорените уставни измени останува неопходниот следен чекор за напредок во пристапните преговори.
Владата на Христијан Мицкоски, од друга страна, бара поголема предвидливост на европскиот пат и гаранции дека по евентуалните уставни измени нема да следуваат нови билатерални услови. Премиерот во јули повтори дека нема да има уставни измени „во формата што сега се бара“, додека европската страна останува на ставот дека договорената преговарачка рамка веќе ги утврдува условите.
Така процесот останува политички закочен.
Две држави и две сосема различни европски дилеми
Споредбата меѓу Исланд и Македонија има граници.
Исланд е богата северноевропска држава која со децении е дел од Европската економска област и веќе има преземено огромен дел од европското законодавство. Македонија е дел од процесот на проширување на Западен Балкан, каде покрај усогласувањето со европското право тежат и реформите во владеењето на правото, институциите, корупцијата и билатералните спорови.
Но токму разликата ја прави споредбата политички впечатлива.
Во Рејкјавик граѓаните треба да одлучат дали нивната земја воопшто сака повторно да седне на масата со Брисел. Во Скопје желбата за европска интеграција со години е официјална државна стратегија, но политичките услови за отворање на првиот кластер не се исполнети.
Исланд може да каже „не“ и да продолжи да има пристап до европскиот единствен пазар преку Европската економска област.
Македонија нема таква алтернатива.
Земјата веќе 21 година има кандидатски статус, го заврши скринингот, ја усогласува својата надворешна политика со ЕУ и учествува во новите европски механизми за постепена интеграција, но формалниот преговарачки процес останува на почетната линија.
Во исто време, во Брисел веќе се зборува дека Исланд, доколку неговите граѓани дадат зелено светло, би можел многу брзо да се врати таму каде што застана во 2013 година.
На 29 август Исланѓаните ќе решаваат дали сакаат повторно да тргнат по тој пат. Во Македонија, повеќе од две децении по добивањето кандидатски статус, прашањето е колку уште ќе трае чекањето пред патот навистина да се отвори.
