Маѓар го расклопува системот на Орбан со голема брзина

Новиот унгарски премиер Петер Маѓар и неговата влада на партијата Тиса брзо спроведуваат промени во земјата. На фронтот на надворешната политика, тој веќе го започна најавеното „враќање во Европа“ уште во првите недели од својот мандат – ги укина блокадите во рамките на ЕУ и започна дијалог со Украина, која неговиот претходник Виктор Орбан ја нарече „зла империја“. Во внатрешната политика, парламентот усвои мерки како што се намалување на платите на пратениците и министрите, како и ограничување на мандатот на премиерот на максимум два.

Во сето ова имаше многу симболика насочена против политиката на Орбан. Сепак, Маѓар сега навлегува во суштината на системот што го изгради Орбан. Поранешниот премиер воспостави механизми децении однапред што треба да ја отежнат работата на секоја следна влада во случај на негов пораз – преку тешко заменливи функционери и мрежа финансирана од милијарди евра. Благодарение на двотретинско мнозинство во парламентот, владата на Тиса сега има можност да ги расклопи тие структури.

Маѓар го нарече системот „мафија“ во парламентот во понеделник (22 јуни) и вети дека темелно ќе го елиминира преку таканаречената „Операција Чистилиште“ – име кое ја одразува неговата склоност кон историски и религиозни симболи.

Планирани се обемни истраги, кои треба да откријат како членовите на семејството на Орбан, неговите соработници, олигарсите и високите партиски функционери се збогатиле, како и да овозможат враќање на нелегално стекнатиот имот. Во исто време, државата, судството и медиумите треба да се реорганизираат за да се спречи враќањето на политичката контрола врз институциите што постоеја за време на владеењето на Орбан. Унгарскиот портал 444 процени дека Орбан сакал да „ги врзе рацете на идните влади“, додека новата влада се обидува да го поништи неговиот план.

Првиот законодавен пакет е веќе усвоен

Парламентот веќе во вторник (23 јуни) го усвои првиот сеопфатен сет закони во рамките на „Операција Чистилиште“. Прво на сите, антикорупциските мерки се клучни за одмрзнување на околу 17 милијарди евра од фондовите на ЕУ, од кои рокот за околу 10,4 милијарди евра истекува во август.

Една од најважните мерки се однесува на укинувањето на таканаречените „Фондации за управување со јавен имот од општ интерес“ (КЕКВА). Станува збор за приватни фондации кои управуваат со универзитети, културни институции и споменици. Тие структури беа формирани за време на Орбан, со цел да се префрлат големи државни средства во приватни раце – вкупно помеѓу пет и девет милијарди евра.

Во исто време, преку тие фондации, на универзитетите беа воведени нови модели на управување, честопати со персонал близок до владата, што практично ја укина нивната автономија.

Најпознат пример е Колегиумот Матијас Корвинус (МКЦ), клучна образовна и идеолошка институција на партијата Фидес. Во 2020 година, таа фондација доби десет проценти од државните акции во нафтената компанија МОЛ и фармацевтската компанија Рихтер Гедеон, во вредност од околу 1,3 милијарди евра.

Парламентот дополнително ги прошири овластувањата на Агенцијата за интегритет, ги заостри правилата за пријавување на имотот на политичарите и ја зголеми транспарентноста во јавните набавки – област што беше едно од главните жаришта на корупција за време на владеењето на Орбан.

Меѓу другото, профитот го остваруваа компаниите на Лоринк Месарош, соученик на Орбан, кој од локален водоводџија се искачи во најбогатиот човек во Унгарија. Неговиот прекар е „паричникот на Орбан“.

Реформа на медиумите

Парламентот, исто така, исполни едно од важните предизборни ветувања – реформата на јавните медиуми и ограничувањето на политичките кампањи на омраза преку постери и реклами, што беше честа практика за време на владеењето на Орбан.

Државните медиуми тогаш функционираа како пропагандна платформа, и покрај законската обврска за неутралност. Гласовите надвор од Фидес речиси и да немаа простор. Сега се укинуваат претходните холдинг структури, а се формираат нови тела во кои, покрај политичките партии, претставници ќе имаат и новинарските здруженија.

Клучен потег – враќање на имотот

Меѓу најважните планирани мерки е основањето на „Канцеларијата за враќање и заштита на националниот имот“ (NVVH). Неговата задача ќе биде да ги врати милијардите евра што, како што се тврди, лица блиски до владата на Орбан ги стекнале преку нетранспарентни и честопати нелегални зделки, како и нивното гонење.

Политикологот Габор Тереок оценува дека планот е „најважната политичка мерка“ на новата влада, бидејќи одговара на силната општествена потреба за одговорност и казнување на злоупотребите – нешто, вели тој, што ниедна влада не можела да го спроведе од промената на системот во 1989/90 година.

„Трилемата“ на Маѓар

Предложениот закон за тоа тело ќе биде предмет на јавна дебата – практика што не постоеше за време на владеењето на Орбан. Истото важи и за планираните уставни измени, вклучително и разрешувањето на претседателот на земјата, Тамаш Сујок, кого Унгарецот го нарекува „марионета на Орбан“, како и ограничувањето на парламентарните мандати на три последователни мандати. Токму оваа мерка веќе предизвикува критики.

Експертот за надворешна политика Жужана Селењи предупредува дека новата влада се соочува со таканаречената „пост-илиберална трилема“: таа мора брзо да ги отстрани последиците од претходниот систем, да спречи враќање на популизмот и во исто време строго ги почитува демократските норми.

Според неа, понатамошниот развој на Унгарија ќе зависи од тоа дали владата ќе успее да одржи рамнотежа помеѓу брзината, ефикасноста и владеењето на правото.