Skip to content
Едно несреќно формулирано прашање до Зеленски го стави долгогодишниот дописник на Frankfurter Allgemeine Zeitung на руската потерница. Но зад актуелниот скандал стои новинар со повеќе од две децении искуство на Балканот, човек кој известувал од Белград, Атина и Виена, пишувал за Македонија, интервјуирал македонски политичари и со години ги следи најсложените процеси во регионот.
Има новинари кои на Балканот доаѓаат за да напишат неколку текстови.
Има и такви кои по некое време престануваат да бидат само странски дописници.
Михаел Мартенс е од втората група.
Повеќе од две децении тој го следи Балканот одблиску – неговите војни и последици, неговите политички пресврти, европските интеграции, односите меѓу Белград и Приштина, Босна и Херцеговина, Србија, Хрватска, Северна Македонија, Грција и Турција.
Но во август 2026 година неговото име на Балканот повторно стана познато од една сосема поинаква причина.
Овојпат не поради текст за некоја балканска влада.
Туку поради едно прашање до украинскиот претседател Володимир Зеленски.
Прашањето кое го промени тонот на приказната
На 8 август, на заедничката прес-конференција на Зеленски и српскиот претседател Александар Вучиќ во Белград, Мартенс го праша украинскиот претседател што „ние, Европејците“ можеме конкретно да направиме за да ѝ помогнеме на Украина да „убие повеќе Руси“, појаснувајќи дека мисли на „руски војници“. Снимката брзо се прошири на социјалните мрежи и предизвика жестоки реакции.
Проблемот не беше само во политичката чувствителност на прашањето.
Проблемот беше и во тоа што новинарот употреби „ние, Европејците“, со што привидно се стави на страната на едната страна во војната.
Подоцна самиот Мартенс призна дека токму тоа било негова грешка.
Како новинар, не може да зборува во име на „нас, Европејците“.
Тоа е важна корекција.
Но Мартенс не се откажа од суштината на својата позиција.
Тој ја брани тезата дека руската агресија врз Украина мора да биде воено запрена и дека само доволно силен притисок врз Владимир Путин може да создаде услови за сериозни преговори. Во своето објаснување се повика и на историскиот пример на Черчил и на Југославија во Втората светска војна.
Тука започна една од најнеобичните епизоди во кариерата на искусниот балкански дописник.
Од новинарско прашање до руска потерница
Реакцијата не остана на социјалните мрежи.
Руските власти го претворија прашањето во правен случај.
Според последните информации, Русија го ставила Мартенс на потерница, поврзувајќи го случајот со обвинение за поттикнување омраза. Руски државни извори го претставуваат прашањето како повик кон насилство.
Германските власти, пак, реагираа со многу поинаков тон.
Берлин порача дека Русија сè поагресивно дејствува против слободата на печатот и дека таквиот пристап е неприфатлив. Германското здружение на новинари предупреди дека новинарските прашања не треба да бидат предмет на руското судство.
Самата FAZ исто така се дистанцираше од формулацијата за „убивање Руси“, но истовремено застана зад својот новинар и најави правни чекори против клевети и закани.
Така, едно прашање стана многу поголема приказна.
Приказна за границите на новинарскиот јазик.
За новинарската неутралност.
За војната во Украина.
И, конечно, за тоа дали една држава може да го претвори странскиот новинар во осомничен само затоа што поставил прашање што не ѝ се допаѓа.
Кој е човекот зад името?
Мартенс не е ново лице во балканското новинарство.
Роден е во Хамбург во 1973 година, а професионалната кариера ја започнал во поранешниот Советски Сојуз. Работел во Киргистан, Казахстан, Украина и Русија, пред во 2001 година да се приклучи на Frankfurter Allgemeine Zeitung.
Во 2002 година станал дописник на FAZ во Белград.
Тоа е периодот кога неговата професионална биографија практично се врзува за Балканот.
Од Белград ги следи годините по падот на Милошевиќ, политичките промени во Србија, односите со Хаг, косовското прашање и постепеното преобликување на регионот.
Подоцна известува од Истанбул и Атина, а во последните години неговата база е Виена, од каде продолжува да го покрива Балканот.
Токму затоа Мартенс денес не е само германски новинар кој известува за Балканот.
Тој е еден од странските новинари со најдолг континуитет во следењето на регионот.
Мартенс и Македонија
Во неговата балканска карта има место и за Македонија.
И тоа не само како кратка станица во агендата на еден странски дописник.
Мартенс со години ги следи македонските политички процеси, европската интеграција, односите со соседите и сложените односи меѓу Скопје, Софија, Атина и Брисел.
Во 2023 година тој даде интервју за македонскиот портал ResPublica, во кое говореше токму за иднината на Западен Балкан во Европската Унија и за проблемите со кои се соочуваат земјите од регионот на патот кон членството. Во интервјуто Македонија беше една од централните теми, а Мартенс критички зборуваше за европската политика кон Западен Балкан.
Тоа е само еден пример за неговата поврзаност со македонската политичка сцена.
Во текот на годините Мартенс известувал и за клучни македонски политички настани и разговарал со високи македонски политички претставници.
За еден странски дописник, тоа е значајна позиција: да не ја гледа Македонија само преку официјалните соопштенија од Брисел, туку и преку директните разговори со луѓето кои ја креираат политиката во Скопје.
Зошто Мартенс е важен за разбирањето на Балканот?
Затоа што тој Балканот не го гледа како збир на одделни држави.
Го гледа како систем.
Србија не може целосно да се разбере без Косово.
Босна не може да се разбере без деведесеттите.
Македонија не може да се разбере без односите со Грција, Бугарија и ЕУ.
А денешната Србија не може да се разбере без односот меѓу Белград, Москва, Пекинг и Брисел.
Токму тоа е предноста на долгогодишниот дописник.
Тој има меморија.
Знае што било кажано пред десет или дваесет години.
Ги препознава старите политички актери во новите улоги.
И знае дека на Балканот многу од денешните конфликти имаат корени во приказни кои одамна требало да бидат завршени.
Историјата како новинарска алатка
Мартенс не е само политички новинар.
Тој е и автор на книги во кои историјата и политиката се преплетуваат.
Една од најпознатите е неговата биографија на Иво Андриќ, Im Brand der Welten. Ivo Andrić. Ein europäisches Leben.
Изборот на Андриќ не е случаен.
Андриќ е еден од оние автори преку кои Балканот може да се чита како европска историја – како простор на империи, национализми, војни, идентитети и политички граници.
Мартенс токму така го чита регионот.
Не само низ дневните наслови, туку и низ неговото историско паметење.
Архивите против митовите
Во неговата работа особено е впечатлив интересот за архивите.
Мартенс е новинар кој не се задоволува лесно со приказната што веќе станала општоприфатена.
Тоа се гледа и во неговите истражувања за војната во Босна и Херцеговина и за приказните што повторно се отвораат околу Сараево.
Во едно од своите истражувања за военото минато на Александар Вучиќ, тој пребарувал стари српски списанија во Народната библиотека на Србија – материјали кои не се дигитализирани и до кои не може да се стигне со едноставно пребарување на интернет.
Тоа е можеби најдобрата слика за неговиот метод.
Да се вратиш назад.
Да го најдеш оригиналниот документ.
Да провериш што навистина пишувало.
И дури потоа да ја раскажеш приказната.
Но токму затоа и прашањето до Зеленски е важна лекција
Колку и да е долг новинарскиот стаж, еден погрешно формулиран збор може да ја промени перцепцијата за целиот текст.
Тоа му се случи на Мартенс.
Од искусен дописник кој поставува политички тешки прашања, тој за дел од јавноста за неколку часа стана „новинарот кој повикува на убивање Руси“.
И тука постои нешто што треба јасно да се раздвојува.
Едно е неговата политичка позиција за војната во Украина.
Друго е неговата новинарска улога.
А трето е неговата конкретна грешка во формулацијата.
Мартенс самиот го признава второто: новинар не треба да зборува во име на „нас, Европејците“.
Тоа признание е важно.
Но исто толку важно е и да се разбере што следеше.
Една новинарска грешка не смее да стане оправдување за државно гонење на новинар.
Балканот повторно го врати во центарот
Иронијата е што токму Балканот, регионот кој Мартенс го следи повеќе од две децении, повторно стана сцена на еден од најнеобичните моменти во неговата кариера.
Белград.
Прес-конференција.
Украина.
Русија.
Европа.
И еден германски новинар кој поставува прашање што ќе го одведе неговото име сè до руската потерница.
Тоа е приказна која на многу начини го отсликува и самиот Балкан.
Регион во кој големите европски и светски конфликти често се пресекуваат.
Регион во кој новинарите се обидуваат да ги разберат интересите на големите сили.
И регион во кој едно прашање понекогаш може да отвори многу поголема приказна од онаа што новинарот првично ја планирал.
Од Белград до руската потерница
Михаел Мартенс денес е на необична позиција.
Еден од најискусните германски познавачи на Балканот стана и симбол на новата граница на конфликтот меѓу Русија и Западот: границата која не завршува на бојното поле, туку стигнува до новинарските конференции, редакциите и архивите.
Прашањето до Зеленски беше несреќно формулирано.
Тоа самиот го призна.
FAZ се дистанцираше од формулацијата.
Но руската реакција ја подигна приказната на сосема друго ниво.
Од спор околу едно новинарско прашање до потерница против новинар.
И токму тука можеби се наоѓа најважната причина зошто вреди да се пишува за Михаел Мартенс.
Не само затоа што е на руската потерница.
Туку затоа што неговата биографија покажува како изгледа новинарската професија кога еден човек повеќе од две децении ја набљудува најсложената политичка зона во Европа.
Од Советскиот Сојуз до Балканот.
Од Белград до Виена.
Од Андриќ до Вучиќ.
Од македонската европска перспектива до украинската војна.
И сега – од прес-конференција во Белград до руската потерница.
Тоа е биографијата на Михаел Мартенс.
