Реган имаше стратегија, Трамп има закани – што покажа војната со Иран

Војната со Иран трае речиси шест месеци, мировниот договор и натаму е далеку, привремениот договор од јуни практично пропадна, а Ормутскиот Теснец останува една од најголемите точки на спор. Во тој момент американскиот историчар и професор од Принстон, Џулијан Е. Зелизер, ја поставува споредбата со еден друг републикански претседател: Роналд Реган. Неговиот заклучок е директен – силната реторика сама по себе не е стратегија.

Зелизер во анализата објавена од „Foreign Policy“, а пренесена од БГНЕС, оценува дека американската политика кон Иран во изминатите месеци се движи меѓу воени удари, закани, најави за договор и повлекување од договореното, без јасно дефинирана крајна цел. Во различни периоди од Вашингтон се слушаа пораки за уништување на иранската нуклеарна програма, слабеење на воениот капацитет, промена на режимот и обезбедување слободна пловидба низ Ормутскиот Теснец.

Последните 24 часа само ја потврдија неизвесноста. Доналд Трамп изјави дека Иран нема да го прифати договорот што тој го смета за неопходен и рече дека САД нема да бараат продолжување на 60-дневниот рок од меморандумот потпишан во јуни. Претходно порача дека Иран треба да крене „бело знаме“.

Договорот од јуни требаше да донесе прекин на воените операции и во рок од 60 дена да отвори пат кон трајно решение за војната и иранската нуклеарна програма. Наместо тоа, примирјето брзо се распадна. Според АП, до истекот на рокот на 17 август двете страни биле речиси подалеку од договор отколку на почетокот, а детални преговори за нуклеарната програма практично не започнале.

Во центарот сега е Ормутскиот Теснец, преку кој пред војната минуваше околу една петтина од светската трговија со нафта и течен природен гас. Иран бара поголема контрола врз пловидбата, додека Вашингтон инсистира на слободен премин. Последиците веќе се чувствуваат и надвор од регионот преку повисоки цени на енергијата.

Токму тука Зелизер ја прави споредбата со Реган.

Реган во првата половина на 1980-тите беше познат по исклучително острата политика кон Советскиот Сојуз. Го нарекуваше СССР „империја на злото“, го зголемуваше американскиот воен буџет и ја засилуваше трката во вооружување. Но зад јавната конфронтација постоеше дипломатска машинерија која работеше со години.

Клучен човек во неа бил државниот секретар Џорџ Шулц. Тој одржувал редовна комуникација со советскиот амбасадор Анатолиј Добринин и настојувал малите проблеми да се решаваат пред да станат големи политички кризи. Кога Михаил Горбачов дошол на власт во 1985 година, каналите за комуникација веќе постоеле.

Следувале средбите Реган-Горбачов во Женева, Рејкјавик и Вашингтон. Самитот во Рејкјавик во 1986 година завршил без конечен договор, но создал основа за нешто многу поголемо. Една година подоцна САД и СССР го потпишале Договорот INF за елиминирање на ракетите со среден дострел, еден од најзначајните договори за контрола на вооружувањето во последната фаза на Студената војна.

Разликата, според Зелизер, не била во тоа што Реган бил „помек“ кон противникот. Напротив. Разликата била што зад тврдата реторика стоеле експерти, дипломатски канали, долгорочна цел и внимателно подготвена стратегија.

Кај Трамп, оценува американскиот историчар, надворешната политика често функционира трансакциски. Денес се испраќа една порака, утре друга, а објава на Truth Social може да го промени тонот на целите преговори. Зелизер смета дека токму недостигот од континуитет го отежнува претворањето на воениот притисок во траен политички договор.

Иронијата е што евентуалниот договор со Иран може повторно да се приближи до некои од принципите на нуклеарната рамка од која самиот Трамп ги повлече САД во 2018 година. Во меѓувреме војната донесе огромни воени и економски трошоци, го наруши транспортот низ Ормутскиот Теснец и не донесе конечен договор за иранската нуклеарна програма.

И денешната реторика покажува колку дипломатскиот простор е тесен. Трамп вчера не само што побара Иран да се предаде, туку му се закани и на Оман, земја која со години служи како посредник меѓу Вашингтон и Техеран, доколку застане на патот на американските цели во преговорите за Ормутскиот Теснец.

Тоа е и главната поента на споредбата со Реган. Дипломатијата не е спротивност на силата. Но силата без јасна политичка цел може да произведе војна од која потоа станува многу потешко да се излезе.

Реган во Рејкјавик не постигна договор. Но знаеше кон каков договор оди и продолжи да преговара.

Кај Иран, по речиси половина година војна, токму одговорот на тоа прашање се уште не е целосно јасен.