Да се подготвуваме за повисоки сметки за струја

Европската енергетска криза повторно се приближува до Македонија, овојпат не поради недостиг на гас, туку поради сушата, рекордно ниските реки и намаленото производство од нуклеарните и хидроцентралите. Регионалната струја веќе поскапува, а Македонија во првите пет месеци од годинава увезла повеќе електрична енергија од планираното. Сепак, тоа не значи дека граѓаните автоматски ќе добијат нова, повисока тарифа во следната сметка.

Првиот удар ќе биде врз ЕСМ, државниот буџет и компаниите што купуваат струја на слободниот пазар. Очекуваните корекции би биле некаде во септември-октомври, кога домашниот буџет е дополнително оптеретен по одморите и почетокот на школската година.

Нуклеарната централа „Пакш“, која вообичаено обезбедува над 40 проценти од производството во Унгарија, поради нискиот Дунав работи со само околу 240 мегавати, нешто повеќе од 10 проценти од капацитетот. Во Романија е исклучен еден реактор во „Чернавода“, додека властите со контролирани експлозии и привремена брана се обидуваат да обезбедат доволно вода за вториот. Во Србија најголемата хидроцентрала работи со околу 20 проценти од капацитетот.

Ова од регионалниот пазар истовремено отстранува големи количества евтина и стабилна електрична енергија. Унгарија, Романија и Србија, кои во нормални услови произведуваат или извезуваат значителни количества, сега мора да штедат и да бараат дополнителен увоз. Со тоа Македонија конкурира за истата струја со поголеми системи и со држави што имаат значително поголема финансиска моќ.

Пазарните цени веќе го покажуваат притисокот. На бугарската берза просечната цена за испорака на 4 август достигна 157 евра за мегават-час, додека на унгарската берза базната цена на 3 август беше околу 187 евра. Во вечерните часови, кога престанува соларното производство, цените на унгарскиот пазар се искачуваа и кон 300 до 400 евра за мегават-час. Тоа се берзански, а не малопродажни цени, но тие покажуваат колку чини струјата што недостига во регионот.

Македонија веќе влегува во оваа криза со производство под годишниот план. Според билансот на МЕПСО, од јануари до мај во електропреносната мрежа биле произведени 1.877,4 гигават-часови, наспроти планирани 2.617,4 гигават-часови. Реализацијата е околу 72 проценти, односно производството било приближно 28 проценти под планот.

Најголемото отстапување доаѓа од термоцентралите. Тие произвеле 1.012,9 гигават-часови, иако биле планирани 1.986,4 гигават-часови. Тоа е реализација од само 51 проценти. Хидроцентралите во првите пет месеци работеле подобро од планот и произвеле 624,3 гигават-часови, но тој резултат е постигнат во периодот пред најсилната летна суша.

ЕСМ веќе предупредува дека периодот од 2019 до 2025 година бил исклучително сушен за системот на Црн Дрим и дека производството било околу 20 проценти под повеќедеценискиот просек. Доколку сушата продолжи и во август и септември, хидроцентралите ќе мора внимателно да ја трошат преостанатата вода, особено затоа што акумулациите не служат само за производство, туку и како резерва за зимските врвови на потрошувачката.

Во првите пет месеци нето-увозот, заедно со системските отстапувања, достигнал 478,9 гигават-часови, додека биле планирани 368,3 гигават-часови. Тоа значи дека увозот бил околу 30 проценти над планот и покривал приближно 18 проценти од вкупните потреби на системот во овој период.

За домаќинствата постои важна заштита. Цената за 2026 година не е директно врзана за дневните берзански движења. ЕВН Хоум планира да набави нешто повеќе од 3,06 терават-часови од ЕСМ по 65 евра за мегават-час, а во тарифната пресметка за годинава не е предвидена редовна набавка на слободниот пазар. Тоа е далеку под сегашните регионални берзански цени од околу 157 до 187 евра.

Доколку ЕСМ ги испорача договорените количества, поскапувањето на регионалниот пазар нема веднаш да се префрли во сметките на домаќинствата. Доколку државната компанија мора да увезува скапа струја за да ги исполни обврските кон ЕВН Хоум, разликата меѓу увозната цена и продажната цена од 65 евра прво ќе се појави како загуба или финансиски притисок врз ЕСМ. Тој трошок на крајот се покрива преку задолжување, државна помош, буџетски средства или преку идните тарифи.

Илустративно, ако 100 гигават-часови мора да се купат по цена од 165 евра, а да се испорачаат по 65 евра, разликата е околу 10 милиони евра. Тоа не значи дека ЕСМ ги купува сите количества на дневната берза, бидејќи набавките можат да се вршат однапред и по други цени, но ја покажува големината на ризикот доколку регионалната криза трае со месеци.

Граѓаните, сепак, може да добијат значително повисоки августовски сметки и без промена на тарифата. Причината ќе биде поголемата потрошувачка на клима-уредите и преминувањето во повисоките блокови. Во 2026 година високата тарифа во првиот блок изнесува 4,7074 денари за киловат-час, во вториот 5,8976 денари, во третиот 7,8537 денари, а во четвртиот 19,1904 денари. Ниската тарифа е 2,1893 денари, а надоместокот за пренос и дистрибуција изнесува дополнителни 2,0339 денари за секој потрошен киловат-час.

Кога ќе се додаде мрежарината, еден дополнителен киловат-час во првиот блок чини околу 6,74 денари пред даноците и останатите ставки. Во вториот блок изнесува околу 7,93 денари, во третиот 9,89 денари, а во четвртиот над 21 денар. Во евтината тарифа истиот киловат-час чини околу 4,22 денари пред даноците.

Тоа значи дека дополнителни 200 киловат-часови потрошени во високата тарифа можат да ја зголемат сметката за околу 1.350 денари доколку домаќинството остане во првиот блок, за околу 1.590 денари доколку потрошувачката влезе во вториот и за речиси 1.980 денари ако киловат-часовите се пресметуваат во третиот блок. Истото количество во ниската тарифа би чинело околу 845 денари, без даноците и фиксните ставки.

Затоа во следните сметки најголема разлика ќе почувствуваат домаќинствата што клима-уредите ги користат во текот на целиот ден и веќе се блиску до границата од 210 киловат-часови во високата тарифа. Проблемот не е само колку струја ќе потрошат, туку во кој блок ќе биде пресметан секој дополнителен киловат-час.

Поголем и понепосреден ризик имаат компаниите на слободниот пазар. Тие не ја добиваат електричната енергија по субвенционираната цена од 65 евра и при истекување на договорите може да се соочат со значително повисоки понуди. Поскапата струја за пекарниците, трговијата, ладилниците, хотелите, фабриките и транспортните компании подоцна се пренесува во цените на храната и услугите, па граѓаните можат индиректно да ја платат енергетската криза и преку инфлацијата.

Тарифниот систем дозволува цените во текот на годината да се изменат доколку трошоците за набавка на универзалниот снабдувач пораснат за повеќе од пет проценти поради непредвидени околности. Но таква промена не е автоматска.

Вистинскиот ценовен тест ќе дојде при подготовката на тарифите за 2027 година. До 30 септември универзалниот снабдувач треба да ги достави податоците врз основа на кои ќе се формираат новите цени. Тогаш ќе се види колкава струја може да понуди ЕСМ, по која цена, колкав бил трошокот за увоз и дали државата ќе продолжи да ја покрива разликата меѓу домашната регулирана и регионалната пазарна цена.