Дигиталното евро влегува во тестирање, но уште нема датум за пуштање

Европската централна банка ги претстави планираните функции на апликацијата преку која граѓаните би можеле да го користат дигиталното евро, но новата форма на европската валута сè уште не е пуштена во употреба и не е донесена конечна одлука за нејзино издавање. Проектот влегува во фаза на техничка подготовка и тестирање, додека Европскиот парламент и Советот на ЕУ допрва треба да го усогласат законскиот модел според кој би функционирал системот.

Дигиталното евро би било електронска форма на јавни пари издадени од Европската централна банка и националните централни банки од еврозоната. За разлика од средствата на банкарска сметка, кои претставуваат побарување од комерцијална банка, дигиталното евро би било директна обврска на Евросистемот, слично како што банкнотите и монетите се пари издадени од централната банка. Тоа не би било криптовалута, не би зависело од приватен издавач и неговата вредност би била еднаква на вредноста на обичното евро.

Корисникот би можел да префрли пари од својата банкарска сметка во дигитален паричник, на сличен начин како што денеска повлекува готовина од банкомат. Наместо банкноти, средствата би се чувале во апликација, банкарски интерфејс или друг одобрен платежен канал. Со нив би можело да се плаќа во продавници, на интернет, меѓу две лица или во друга земја од еврозоната.

ЕЦБ планира системот да работи и онлајн и офлајн. Кај онлајн плаќањата трансакцијата би се обработувала преку платежната инфраструктура, додека офлајн плаќањата би можеле да се извршуваат директно меѓу два уреди, без активна интернет-врска. Офлајн-функцијата треба да овозможи плаќање и при прекин на комуникациските мрежи, во подрачја со слаб интернет или во ситуации кога корисникот не сака трансакцијата да минува низ стандарден онлајн-систем.

ЕЦБ на 30 јули ги објави планираните стандарди за пристапност на заедничката апликација за дигиталното евро. Предвидени се подобрена визуелна прегледност, поддршка за читачи на екран, целосна навигација со тастатура, предупредување пред истекување на времето за одредена операција, поедноставен јазик, механизми за спречување грешки и можност за намалување на анимациите. Целта е апликацијата да можат да ја користат лица со попреченост, повозрасни граѓани, луѓе со ограничени дигитални вештини и корисници што потешко се снаоѓаат со постојните банкарски апликации.

Предложените функции треба да ги надминат минималните барања од Европскиот закон за пристапност. Во развојот се вклучени организации на потрошувачи, експерти за пристапност, националните централни банки и фондацијата ОНЦЕ, која работи на социјално вклучување на лица со попреченост. Тестирањето треба да опфати и луѓе што директно се соочуваат со пречки при користење дигитални финансиски услуги.

Заедничката апликација на Евросистемот би била само еден од начините за пристап. Граѓаните би можеле да го користат дигиталното евро и преку апликациите и услугите на банките и другите платежни оператори. Комерцијалните банки би останале главната точка за контакт со корисниците, додека ЕЦБ би ја обезбедувала основната валута и инфраструктурата.

ЕЦБ во јули избра 36 банки и небанкарски платежни оператори од еврозоната што ќе учествуваат во пилот-проектот. На повикот биле доставени повеќе од 50 пријави. Избраните компании треба да помогнат во тестирањето на отворање дигитални паричници, плаќања меѓу лица, плаќања во продавници и ресторани, мобилни трансакции и купување преку интернет.

Пилот-проектот е планиран за втората половина на 2027 година и треба да трае 12 месеци. Ќе се спроведува во ЕЦБ и во 19 национални централни банки од еврозоната, со учество на вработени, избрани трговци и платежни оператори. Во тестирањето ќе се користи бета-верзија што технички треба да биде блиска до идниот систем, но тест-парите нема да имаат статус на законско платежно средство.

Тоа значи дека пилот-фазата не претставува официјално воведување на дигиталното евро. Дури и по тестирањето, ЕЦБ треба да ги оцени безбедноста, отпорноста на системот, заштитата на приватноста, ризикот од двојно трошење при офлајн плаќања и влијанието врз банките. Европската централна банка треба да објави извештај за резултатите, слабостите и преземените корективни мерки.

Паралелно се води законската постапка. Советот на ЕУ ја усвои својата преговарачка позиција во декември 2025 година, а Европскиот парламент на 9 јули 2026 година со 416 гласа „за“, 169 „против“ и 22 воздржани го одобри почетокот на преговорите со земјите членки. Конечниот текст треба да биде усогласен во меѓуинституционални преговори, а потоа формално усвоен.

Дури по воспоставувањето на законската рамка, ЕЦБ ќе може да донесе конечна одлука дали дигиталното евро ќе биде издадено. Во европските документи се наведува дека системот би можел да биде оперативен околу 2029 година, но тоа е работна временска рамка, а не утврден датум. Процесот ќе зависи од законските преговори, резултатите од пилот-проектот и процената на ЕЦБ за техничката и финансиската безбедност.

Според позицијата на Европскиот парламент, основните услуги за граѓаните треба да бидат бесплатни. Тоа би ги опфатило отворањето и затворањето на дигиталниот паричник, чувањето средства, плаќањето и префрлањето пари меѓу банкарската сметка и дигиталното евро. Дополнителни комерцијални услуги би можеле да се наплаќаат, зависно од конечниот договор меѓу институциите.

Дигиталното евро не е замислено како штедна сметка. На средствата не би се исплаќала камата, а треба да се воведе и ограничување на износот што едно лице ќе може да го чува во дигиталниот паричник. Целта е да се спречи масовно префрлање пари од комерцијалните банки кон ЕЦБ, што би можело да ја намали способноста на банките да одобруваат кредити и да создаде ризик за финансиската стабилност. Точниот лимит сè уште не е утврден.

Доколку плаќањето е поголемо од дозволениот износ во паричникот, системот би можел автоматски да ја повлече разликата од поврзана банкарска сметка. На тој начин корисникот би можел да изврши поголема трансакција иако во моментот не поседува доволно дигитални евра во самиот паричник.

Една од најчувствителните точки останува приватноста. Европскиот парламент бара принципите „приватност по дизајн“ и „приватност како стандардна поставка“ да бидат вградени во системот. Кај офлајн плаќањата се предвидува степен на приватност сличен на готовината, додека кај онлајн-трансакциите би се обработувале само податоците што се неопходни за извршување на плаќањето, спречување измами и почитување на правилата против перење пари. Деталите сè уште се дел од законските преговори.

ЕЦБ нагласува дека дигиталното евро нема да биде „програмабилни пари“. Тоа значи дека централната банка не би можела да определува за што, каде или до кога граѓанинот смее да ги потроши средствата. Можно е да се овозможат условни плаќања, како плаќање по испорака или по завршување услуга, но самата валута не треба да има ограничена намена како ваучер.

Воведувањето на дигиталното евро не треба да значи укинување на банкнотите и монетите. Европските институции паралелно подготвуваат правила со кои треба да се обезбеди достапноста и прифаќањето на готовината. Според позицијата на Парламентот, трговците не би смееле општо да ја забранат готовината, а земјите од еврозоната би морале да го следат пристапот до банкомати и готовински услуги, особено за повозрасните лица, граѓаните со ниски приходи и луѓето без банкарска сметка.

Зад проектот стои и геополитичка цел. Најголемиот дел од европските електронски плаќања денеска зависат од приватни платежни компании и инфраструктури надвор од Европската Унија. Со сопствено дигитално платежно средство ЕУ сака да ја намали зависноста од надворешни оператори, да создаде заедничка платежна услуга за целата еврозона и да ја зајакне финансиската отпорност во случај на технички, политички или безбедносни нарушувања.