Драстичен скок на нафтата, последиците кај нас допрва доаѓаат

Драстичен скок на нафтата повторно го отвора прашањето колку Македонија е ранлива на глобалните енергетски потреси, откако цената на „брент“ вчера се движеше околу 115 долари за барел, а домашните горива од вчера на полноќ поскапеа од 2 до 2,5 денари за литар, со јасен сигнал дека ударот од Ормускиот Теснец нема да остане само берзанска вест, туку ќе стигне до пумпите, транспортот, храната и инфлацијата.

На светските пазари, „брент“ порасна за 6,3 проценти на 114,96 долари за барел, додека американската WTI-нафта достигна 106,17 долари, по новата ескалација во Заливот, нападите врз бродови и пожарот во нафтена зона во Емиратите. Reuters наведува дека околу 20 проценти од глобалните количества нафта и течен природен гас претходно минувале низ Ормускиот Теснец, што објаснува зошто секој ризик таму веднаш ја крева цената.

За Македонија првиот ефект веќе е видлив. Според новата одлука на РКЕ, од денес, 5 мај ЕУРОСУПЕР БС-95 ќе чини 85 денари за литар, ЕУРОСУПЕР БС-98 ќе чини 87 денари, ЕУРОДИЗЕЛ 93,5 денари, а екстра лесното масло 98,5 денари за литар. Малопродажните цени се зголемуваат во просек за 3,47 проценти, бензините и екстра лесното масло за 2,5 денари, а дизелот за 2 денари за литар.

Ова поскапување не е само трошок за возачите. Дизелот е вграден во цената на превозот, земјоделството, дистрибуцијата, градежништвото и речиси секој производ што стигнува до продавница. Ако цената остане висока подолго време, прво ќе реагираат транспортните компании и увозниците, потоа земјоделските производители, а на крај товарот ќе се појави во малопродажните цени.

Светска банка веќе предупреди дека енергетските цени годинава може да пораснат за 24 проценти, што би бил најголем скок од руската инвазија врз Украина во 2022 година. Во основното сценарио, „брент“ се очекува да има просек од 86 долари за барел во 2026 година, но ако нарушувањата на Блискиот Исток се покажат подолги и потешки, просекот може да оди од 95 до 115 долари за барел.

Тоа значи дека сегашното ниво на цената веќе се движи во ризичното сценарио. Ако пазарите поверуваат дека Ормускиот Теснец ќе остане небезбеден, цената нема да ја диктира само реалната понуда, туку и стравот од недостиг, осигурителните трошоци за бродовите, воената придружба и можноста за нови напади.

Домашната економија е особено чувствителна затоа што Македонија е увозно зависна од нафтени деривати. Владините интервенции преку акцизи и ДДВ можат привремено да го ублажат ударот, но не можат целосно да го поништат ако светската цена остане висока. SeeNews претходно објави дека Владата ги намалила давачките за да спречи уште поголем раст на цените, а тогашниот ефект бил бензините да не поскапат колку што се очекувало, додека дизелот да порасне помалку од првичните проекции.

Најголемиот ризик е инфлацијата. ММФ во последната оценка за Македонија предупреди дека продолжен конфликт на Блискиот Исток и повисоки цени на енергенсите, заедно со послаб раст во ЕУ, можат дополнително да ја забават економијата, да ја задржат инфлацијата повисока подолго време, да ја ослабат надворешната позиција и да ја одложат фискалната консолидација.

Во пракса, тоа значи дека поскапата нафта може да удри на четири места одеднаш. Прво, директно преку цените на бензинот и дизелот. Второ, преку транспортот и доставата. Трето, преку земјоделството, каде горивото и ѓубривата се важен трошок. И четврто, преку буџетот, ако државата мора повторно да ги намалува давачките или да воведува антикризни мерки.

Светскиот ефект веќе се гледа и на финансиските пазари. Reuters објави дека скокот на нафтата ги обнови стравувањата од инфлација, ги турна нагоре приносите на обврзниците и ги намали очекувањата дека големите централни банки брзо ќе ја олеснат монетарната политика. Тоа е важен сигнал и за Македонија, бидејќи поскапиот капитал, послабата европска побарувачка и повисоките увозни цени можат да се прелеат врз домашниот раст.

Клучното прашање сега е колку долго ќе трае кризата. Ако Ормускиот Теснец се стабилизира и цената се врати под 100 долари, домашниот удар може да остане ограничен на неколку корекции на горивата. Но, ако „брент“ остане над 110 долари, Македонија ќе влезе во период во кој секоја нова одлука на РКЕ ќе биде тест за стандардот, а секое поскапување на пумпите ќе се претвора во поширок притисок врз цените.