Skip to content
Ранобудник или ноќна птица не е само прашање на навика, туку дел од биолошкиот ритам што го обликуваат возраста, гените, светлината, секојдневните обврски и начинот на живот, а научните истражувања сè почесто покажуваат дека најважно не е кога човек најмногу сака да биде буден, туку дали спие доволно, редовно и во склад со сопствениот организам.
Луѓето не се делат едноставно на оние што стануваат рано и оние што најдобро функционираат навечер. Хронотипот, односно природната склоност на телото кога да биде најактивно и кога да заспива, се менува низ животот. Децата почесто се будат порано, тинејџерите природно се поместуваат кон подоцно легнување, во средната возраст ритамот се стабилизира, а кај постарите лица повторно се јавува тенденција кон порано будење.
Голема улога има и генетиката. Стотици генетски фактори можат да влијаат врз тоа дали некој полесно функционира наутро или навечер. Но, гените не се единствениот фактор. Утринската светлина може да го помести ритамот кон порано будење, додека вечерната изложеност на екрани, телевизија и вештачка светлина може да го одложи спиењето.
Најинтересниот дел е што науката не дава едноставен победник. Ранобудниците често се поврзуваат со подобра физичка и ментална здравствена состојба, но ноќните птици и луѓето со среден хронотип во дел од истражувањата покажуваат подобри резултати на тестови за меморија, расудување и когнитивна функција.
Сепак, доцното останување буден не е без ризик. Истражувањата го поврзуваат со поголема веројатност за дебелина, депресија и дијабетес тип 2, особено кога доцното легнување е придружено со недоволно спиење, лоша исхрана, помалку движење и нарушен дневен ритам.
Најновите истражувања одат уште подалеку и предупредуваат дека поделбата на „ранобудници“ и „ноќни птици“ е премногу едноставна. Дел од научните анализи идентификуваат повеќе биолошки профили на спиење и будење, што значи дека не секоја ноќна птица има ист ризик, ниту секој ранобудник автоматски има поздрав ритам.
Клучот е во усогласувањето. Ако човек природно функционира подобро навечер, а работи работа што почнува многу рано, може да живее во постојан „социјален џетлег“ — судир меѓу биолошкиот часовник и дневните обврски. Таквиот судир често носи хроничен замор, пад на концентрацијата и здравствени последици.
Затоа најпрактичниот одговор не е дека ранобудниците се подобри од ноќните птици, или обратно. Најздраво е човек да го препознае периодот во денот кога најдобро функционира, да одржува редовен распоред на спиење, да избегнува хронично недоспивање и да ги планира најважните задачи кога е најбуден.