Грција стравува од моќта на AI и го менува Уставот

Грција стравува од моќта на AI и сака вештачката интелигенција да ја внесе во Уставот, откако премиерот Киријакос Мицотакис на 7 мај 2026 година пред пратеничката група на Нова демократија го претстави пакетот предлози за уставна ревизија, со порака дека новите технологии мора да му служат на човекот, а не да ја загрозат демократијата.

Најголемо внимание предизвика предлогот во грчкиот Устав да се внесе посебна одредба за вештачката интелигенција. Според грчките медиуми, владејачката Нова демократија предлага прашањето да се уреди во член 5, член 5А или преку нов член 5Б, со формулација дека AI треба да им служи на слободата на поединецот и на благосостојбата на општеството, со истовремено намалување на ризиците од неговата употреба.

Ова не е само технолошка измена, туку политичка порака. Атина сака да постави уставна граница пред алгоритмите, автоматизираните одлуки, дигиталните платформи и системите што можат да влијаат врз приватноста, изборите, јавниот говор, медиумите, работните места и односот меѓу граѓаните и државата.

Мицотакис ја претстави уставната ревизија како обид државата да се подготви за светот во кој ќе живеат следните генерации. Покрај вештачката интелигенција, во пакетот се споменуваат и климатската криза, обновливите извори на енергија, заштитата на водните ресурси и други теми што веќе го менуваат секојдневниот живот.

Во грчката владина логика, Уставот не треба да остане документ што реагира само на класични институционални прашања. Новата ревизија треба да ја отвори вратата за дигиталната ера, во која човековите права повеќе не се загрозени само од државна самоволја, туку и од технолошки системи што собираат податоци, профилираат луѓе и носат одлуки без јасна човечка контрола.

Пакетот на Нова демократија опфаќа околу 30 уставни одредби. Меѓу нив се прашања за поштенско гласање, задолжително образование, забрана за ретроактивно оданочување, контрола на уставноста на законите, независните тела, медиумите, интернетот, јавната администрација и високото образование, кое во Грција со години е една од најчувствителните политички теми.

Сепак, процесот нема да биде брз. За уставна ревизија во Грција е потребна сложена парламентарна процедура, која почнува со предлог поддржан од најмалку 50 пратеници, продолжува со работа на парламентарна комисија и бара гласања во два последователни парламентарни состави. Тоа значи дека ова е долга политичка битка, а не промена што може веднаш да стапи во сила.

Опозицијата веќе реагира со сомнеж. СИРИЗА ја обвини Нова демократија дека влегува во процесот со недоверба и антисоцијални намери, што покажува дека ревизијата ќе биде и поле за внатрешна политичка пресметка. Вештачката интелигенција може да биде најзвучната тема, но зад неа стои поширока борба за тоа кој ќе ја дефинира идната грчка држава.

Ако предлогот помине, Грција би можела да стане една од првите европски држави што експлицитно ја внесува вештачката интелигенција во уставната рамка. Тоа би значело дека идните закони, јавни политики и државни дигитални системи ќе мора да се мерат според прашањето дали технологијата ја штити или ја ограничува човековата слобода.

Во заднина е и европскиот контекст. Европската Унија веќе го регулира AI преку европскиот Акт за вештачка интелигенција, но грчкиот предлог оди чекор повисоко, кон уставно ниво. Разликата е важна: законите може да се менуваат со политичко мнозинство, а уставната одредба поставува подолгорочна граница за тоа како државата смее да ја користи технологијата.

Затоа грчката иницијатива не е само домашна вест од Атина. Таа отвора прашање што наскоро може да стане европска дилема: дали вештачката интелигенција треба да се регулира само со закони и стратегии, или ерата на алгоритмите бара уставна гаранција дека човекот останува над машината.