Skip to content
Рудникот „Иловица-Штука“ повторно влегува во институционална процедура три години откако Владата на Димитар Ковачевски ја повлече сопствената одлука за спојување на двете концесии. Формално, сегашната власт тврди дека не носи нова одлука за рудникот, туку постапува по конечна пресуда на Вишиот управен суд. Политички, сепак, разликата меѓу двете влади е видлива: претходната се повлече по силниот јавен отпор, а актуелната не најавува ново повлекување, туку продолжување на постапките, стручни анализи и институционален надзор.
Спорот не започна во 2023 година. Во декември 2019 година Владата еднострано го раскина договорот за една од концесиите, со образложение дека концесионерот во предвидениот четиригодишен рок не доставил целосна документација за добивање дозвола за експлоатација. „Еуромакс ресоурцес“ ја оспори одлуката, а спорот продолжи пред управните судови.
Во 2023 година судските постапки создадоа нова правна состојба. Владата прво го одобри спојувањето на концесиите „Иловица 6“ и „Иловица 11“, со што инвеститорот доби обединета концесиска целина потребна за натамошно развивање на проектот. Одлуката предизвика протести во Струмица, реакции од министри и обвинувања дека членовите на Владата не биле целосно информирани за судските пресуди и правните последици.
На 25 јули 2023 година Владата ја повлече одлуката за спојување. Тоа беше политичко откажување од конкретната одлука, но не и конечен правен крај на проектот. Концесионерот ја оспори и оваа одлука, поради што прашањето остана во судска постапка.
Во јуни 2026 година „Еуромакс“ објави дека Вишиот управен суд ја поништил одлуката за повлекување на спојувањето и дека првичната владина согласност од 2023 година повторно произведува правно дејство. Компанијата најави финализирање нов договор со надлежните државни институции и продолжување на проектот.
Актуелната Влада го прифати исходот како конечна судска одлука што мора да ја почитува. Во нејзиното соопштение нема експлицитна одлука дека рудникот ќе се гради, но нема ниту политичка најава дека повторно ќе се бара начин за поништување на концесиите. Наместо тоа, Владата зборува за правна сигурност, економски раст, нови инвестиции и работни места, со уверување дека тие нема да бидат на сметка на здравјето и животната средина.
Оттука, првата суштинска промена е судската положба. Владата на Ковачевски можеше политички да ја повлече сопствената одлука за спојување, но таа одлука не ја издржа судската проверка. Сегашната Влада доби предмет во кој Вишиот управен суд веќе се произнел, а компанијата ја толкува пресудата како целосно враќање на одобрението. Еколошките организации, пак, сметаат дека судската одлука не ја ослободува Владата од обврската повторно да ги провери роковите и законските услови за концесиите.
Втората промена е стратешката политика на државата кон минералните суровини. Во Стратегијата за геолошки истражувања и експлоатација на минералните суровини за периодот 2026-2046 година, рударството е поставено како значаен дел од индустрискиот и економскиот развој. Во документот е евидентиран проектот кај Иловица, а потенцијалното отворање на Иловица и Плавица е проценето како инвестиција од околу 770 милиони евра.
Стратегијата е донесена во услови на зголемена европска и светска побарувачка за бакар и други минерали потребни за електрични мрежи, обновлива енергија, батерии и индустриска декарбонизација. Документот директно се повикува на европскиот Акт за критични суровини и на целта ЕУ да обезбедува поголем дел од потребните минерали од сопствено производство.
Иако бакарот не е секогаш класифициран на ист начин како ретките метали, неговата индустриска и геополитичка вредност е значително зголемена. Тоа ја менува позицијата на проект како Иловица: од спорна локална инвестиција во 2019 и 2023 година, тој во новата стратегија се појавува и како потенцијален дел од националната политика за минерални ресурси.
Третата промена е односот кон ризикот од спор со инвеститорот. „Еуромакс“ во своите корпоративни документи со години наведува дека меѓународната арбитража останува можност доколку државата не ги почитува преземените обврски. Актуелната власт во повеќе случаи го истакнува ризикот од милионски обесштетувања кога државата еднострано раскинува концесиски или инфраструктурни договори.
Тоа не значи дека стравот од арбитража автоматски ја обврзува Владата да одобри рудник. Значи дека новата власт јавно покажува поголема претпазливост кон едностраното прекинување договори и концесии отколку претходната. Во таа смисла, „почитувањето на судската одлука“ е и правен аргумент и начин политичката одговорност за повторното активирање на проектот да се префрли врз претходните одлуки и судскиот исход.
Поранешната министерка за животна средина Каја Шукова во јули 2023 година јавно застана против отворањето нови рудници, особено во Струмичкиот Регион. Таа оцени дека земјоделството треба да има приоритет, присуствуваше на протестот во Струмица и предупреди дека станува збор за тешка загадувачка индустрија кон која институциите мора да пристапат со особена внимателност. Во тој период Шукова соопшти и дека до Министерството сè уште не било доставено барање за нова постапка за оцена на влијанието врз животната средина.
Нејзиниот став беше важен бидејќи доаѓаше од член на Владата што само неколку недели претходно го одобрила спојувањето. Тој јавен отпор внатре во самиот кабинет, заедно со протестите и притисокот од Струмичко, ѝ претходеше на одлуката за повлекување.
Костадин Костадинов, како вршител на должноста градоначалник на Струмица во 2017 година, се приклучи кон иницијативата за спас на Струмичката Котлина, оценувајќи дека последиците од рудникот би ги трпел целиот регион и дека плодната земја е неговиот главен ресурс. Во 2020 година, како портпарол на СДСМ и кандидат за пратеник, од Иловица порача дека додека СДСМ е на власт, рудник за злато нема да има.
Во јавно достапните извори не е објавен нов став на Шукова или Костадинов по пресудата од 2026 година. Нивните претходни изјави, сепак, ја покажуваат политичката позиција врз која СДСМ во Струмичко ја градеше поддршката: земјоделството и локалната животна средина имаат предност пред отворањето на рудникот.
Девет еколошки организации сега бараат Владата трајно да ги поништи двете концесии, а не само повторно да ја разгледува одлуката за нивното спојување. Меѓу потписниците се „Здрава котлина“, „Еко-долина“, „Младите на Штука и Иловица“, „Спас за Струмичка Котлина“, „Ја штитам Беласица“ и други организации од земјата. Тие тврдат дека четиригодишниот рок за обезбедување дозвола за експлоатација истекол уште во 2016 година и дека Владата сè уште располага со механизми за престанок на концесиите.
Нивните главни еколошки аргументи се поврзани со можните влијанија врз подземните и површинските води, земјоделската почва, воздухот и безбедноста на планираното јаловиште. Тие предупредуваат дека евентуално загадување не би било ограничено само на локацијата на рудникот, туку би можело да влијае врз пошироката Струмичка Котлина, која зависи од земјоделството и системите за наводнување.
„Еуромакс“ ги отфрла тврдењата дека во процесот ќе се користи цијанид. Според проектната документација на компанијата, предвидени се површински коп, дробење и флотација за производство на бакарен концентрат, рециркулација на водата и објект за складирање јаловина. Компанијата тврди дека системот е проектиран без испуштање процесна вода и со стандарди за заштита од екстремни сеизмички и временски настани. Тоа се процени и гаранции на инвеститорот, кои допрва треба да бидат проверени низ важечките еколошки и управни постапки.
Пресудата за спојувањето на концесиите сама по себе не претставува дозвола веднаш да започне експлоатацијата. За реализација на проектот остануваат потребни еколошки, водостопански, технички, урбанистички и градежни постапки, како и исполнување на условите од Законот за минерални суровини. Државната стратегија предвидува и процена на влијанијата врз водата, воздухот и почвата при отворање нови рудници, како и вклучување на локалните заедници.
Според тоа, меѓу 2023 и 2026 година не се смени ставот на локалното население, ниту исчезнаа еколошките прашања. Се сменија правната положба на концесионерот, економската и геополитичката вредност што државата им ја дава на минералните суровини и политичкиот пристап кон ризикот од раскинување договори и плаќање обесштетување.
Претходната Влада се откажа од одлуката за спојување, но не успеа да донесе правно одржливо решение со кое случајот трајно ќе се затвори. Актуелната Влада ја наследи судската разврска, но истовремено усвои стратегија во која Иловица се пресметува како потенцијална инвестиција. Оттука, прашањето повеќе не е само дали Владата мора да ја почитува пресудата, туку дали ќе ги искористи преостанатите законски и еколошки постапки за независно да утврди дали проектот може да се реализира.
