Истражување на згаснати вулкани во Македонија

Балканот денес не се смета за вулкански активен простор, но геолошките траги покажуваат дека регионот во далечното минато бил дел од многу подинамична зона, во која ерупциите, лавата и пирокластичниот материјал го менувале релјефот. Во таа мапа на стари вулкански предели не влегува само Србија, туку и Македонија, каде што и денес се гледаат остатоци од згаснати вулкани, палеовулкански купи, калдери и вулкански карпи.

Најпознатата и најголема згасната вулканска област во Македонија е Кратовско-злетовската. Таа се простира во североисточниот дел на земјата, меѓу Козјак, Брегалница, Овче Поле и Осоговските Планини. Геолошките истражувања ја опишуваат како една од најголемите палеовулкански области во Македонија и пошироко, со површина од околу 970 квадратни километри и со околу 20 вулкански купи и калдери, силно изменети од ерозија.

Во тој предел најчесто се споменуваат Лесновската Купа и Плавица. Лесново е особено впечатливо затоа што селото лежи во јасно сочуван фосилен вулкански кратер, познат како Лесновски Кратер. Лесновската Купа се наоѓа меѓу Пробиштип и Злетово, била активна пред околу 25 до 30 милиони години и денес се смета за една од најзачуваните палеовулкански купи во Македонија и на Балканот.

Кратово, исто така, е дел од оваа вулканска приказна. Градот и неговата околина се поврзуваат со старите вулкански процеси во Кратовско-злетовската област, а во поширокиот предел се регистрирани вулкански купи, вулкански вратови и големи количества пирокластичен материјал. Во геолошката литература за ова подрачје се споменуваат и Плавица, Уво–Буковец, Здравчи Камен, Живалево, Црн Врв, Преслап и Рајчани како остатоци од некогашни вулкански центри.

Доказ за тие стари ерупции се и вулканските бомби, парчиња лава исфрлени при силни ерупции, кои денес можат да се најдат кај Злетово, Кратово, Страцин, Манговица, Витачево и кај селото Неокази во близина на Пробиштип. На некои места примероците имаат пречник и поголем од еден метар, а локалитетот кај Неокази се смета за значајно геонаследство што треба да се заштити како природна реткост.

Втора важна зона е Осоговско-малешевската вулканска област, која се протега од Луке, преку Деве Баир, Тораница, Саса, Делчево и Пехчево. Таму старите вулкански форми се послабо сочувани, но како повпечатливи се издвојуваат Буковик и Бело Брдо кај Пехчево. Буковик, односно Орловец, се наоѓа североисточно од Пехчево, во состав на планината Влаина, и се смета за јасно изразена вулканска купа од горниот миоцен.

Пехчевски Буковик има пречник од околу 3,5 километри, релативна височина од 600 до 700 метри и највисок врв Орловец, висок 1.723 метри. Иако не изгледа како „класичен вулкан“ од учебниците, неговиот релјеф, карпестиот состав и положбата го прават еден од најкарактеристичните палеовулкански остатоци во источна Македонија.

Јужниот дел на Македонија ја има Кожуфската вулканска област, која се протега меѓу Кавадарци и планината Кожуф, со продолжение кон Грција. Таа се смета за најмлада вулканска област во земјата, со старост од миоценско-плиоценска до квартерна, а вулканската активност таму била експлозивна и оставила големи количества пирокластичен материјал.

На Кожуф денес се издвојуваат остатоци од некогашни вулкани како Васов Град, Коприва, Прашник, Цврстец, Острец, Дудица и Момина Чука. Васов Град е една од најзабележителните палеовулкански купи во Кожуфско-витачевската област, се издига југоисточно од селото Мрежичко и е составен главно од андезитска лава. Околу него има туфови и пирокластичен материјал, што укажува на експлозивен тип на ерупција.

Во оваа вулканска слика влегува и Витачево, висорамнината над Тиквешијата, која се поврзува со натрупувања од вулканска пепел и пирокластичен материјал од кожуфските вулкански процеси. Затоа овој простор не е важен само како природен пејзаж, туку и како геолошки запис за период кога јужна Македонија била многу поактивна од денешната мирна слика на планини, ридови и висорамнини.

На македонска територија, кога се зборува за „згаснати вулкани“, најпрецизно е да се зборува за палеовулкански области и остатоци од вулкански релјеф, а не за активни вулкани. Тоа се Лесновската Купа, Плавица и пошироката Кратовско-злетовска област; Буковик и Бело Брдо во Осоговско-малешевската област; и Васов Град, Коприва, Прашник, Цврстец, Острец, Дудица и Момина Чука во Кожуфската област.

Овие локалитети денес не претставуваат активна вулканска закана, туку геолошко наследство. Нивната вредност е во тоа што го покажуваат подземниот и површинскиот живот на просторот пред милиони години: ерупции, лава, пепел, минерални процеси, ерозија и постепено претворање на некогашните вулкани во ридови, села, висорамнини и туристички предели.