Како Капушевски и Јахоски се спасија од обвинение за мазутот

Запрената истрага за набавките на мазут за ТЕЦ Неготино не затвори само еден предмет. Таа отвори поголемо прашање за тоа како случај што почна со сомнежи за криминал од околу 167,5 милиони евра, со приведувања, притвори, политички имиња и силна јавна експлозија, заврши без обвинение. Ратко Капушевски, Асмир Јахоски, Ерџан Сулкоски, поранешниот директор на ЕСМ Васко Ковачевски и уште десетина лица нема да одат на суд за набавките на мазут, откако Обвинителството за гонење организиран криминал и корупција оцени дека од прибраните докази не произлегува основано сомнение дека сториле кривични дела.

Формално, тие не се „ослободени“ од суд, затоа што судење никогаш не почна. Се спасија порано – во обвинителската фаза. По едногодишна истрага, предметниот обвинител донел наредба за запирање на истражната постапка, со образложение дека не се потврдиле наводите од кривичната пријава, ниту било утврдено друго кривично дело што се гони по службена должност. Оштетеното правно лице има право на приговор до Вишото јавно обвинителство Скопје во рок од осум дена, но во оваа фаза предметот останува без обвинителен акт.

Оригиналната конструкција на случајот беше далеку потешка. Во март 2025 година Обвинителството отвори истрага против 13 физички лица и едно правно лице, по предмет што претходно бил оформен по иницијатива на ДКСК, а по кој постапувало МВР. Сомнежите се однесуваа на злоупотреба на постапка за јавен повик, доделување договор за јавна набавка или јавно-приватно партнерство, како и перење пари. Обвинителството тогаш тврдеше дека во периодот од 2021 до 2023 година двајца осомничени, како основачи и управители на правно лице, поднеле невистинита документација и оствариле корист од големи размери на штета на државниот буџет во износ од 10.304.324.094 денари, односно околу 167.549.985 евра.

Во истиот првичен наратив беа наведени и сомнежи дека високи лица од ЕСМ, од директори до членови на комисии за јавни набавки, помогнале да се склучат договори за набавка и испорака на мазут спротивно на внатрешните правила на компанијата. Делот за перење пари се темелеше на сомневања дека средствата биле пуштани во промет, трансферирани, подигани во готовина, користени за купување возила „мерцедес“ и префрлани преку договор за посредување и анекс, со 72 милиони денари исплатени за наводно извршени работи.

Тоа беше стартната позиција на случајот: сомнеж за системска злоупотреба на енергетската криза, државна компанија, приватни добавувачи, политички поврзани бизниси и јавни пари. Но завршната позиција на Обвинителството е спротивна. Во новата одлука се наведува дека набавките биле спроведувани во услови на прогласена енергетска криза, врз основа на законските исклучоци од член 23 од Законот за јавни набавки, со цел да се обезбеди непречено производство на електрична енергија. Обвинителството оценило дека постапките биле транспарентни, дека ЕСМ се обидел да ги вклучи сите оператори со лиценци за трговија со мазут, а дел од компаниите не учествувале поради деловни ризици, високи количини и потребни банкарски гаранции.

Клучниот пресврт е во оценката за штетата. Обвинителството сега тврди дека мазутот бил навремено и континуирано испорачуван, дека производството во ТЕЦ Неготино не било доведено во прашање и дека во критичниот период немало рестрикции во снабдувањето со електрична енергија. Дополнително, според обвинителската оценка, производството во ТЕЦ Неготино овозможило електрична енергија по пониски цени од цените на слободниот пазар, а со договорите и анексите не била предизвикана штета ниту на ЕСМ ниту на Буџетот.

Оттука падна и делот за перење пари. Ако нема кривично дело од кое произлегува противправна имотна корист, тогаш средствата исплатени по реализираните договори, според обвинителската логика, не можат да се третираат како приноси од казниво дело. Затоа трансакциите, исплатите, купувањето имот и префрлањето средства меѓу сметки повеќе не се читаат како прикривање незаконски стекнати пари, туку како финансиски движења поврзани со договори што Обвинителството ги оценило како законски.

Но токму тука останува јавниот проблем. ДКСК во 2023 година утврди сомнежи за незаконска набавка на мазут од РКМ и за продажба на ноќни вишоци електрична енергија. Комисијата тогаш посочи дека за набавката била предвидена количина од околу 195 илјади тони мазут, дека постоеле сомнежи оти таква количина не можела да се испорача во краток рок, дека во тендерската документација не бил доволно проверуван техничкиот капацитет на операторите и дека анекси биле склучувани без јасни количини, цени и технички услови. ДКСК тврдеше и дека испорачаниот мазут бил помал за околу 18 илјади тони и дека РКМ прикажал помалку приходи во билансите во споредба со договорите.

Затоа запирањето на истрагата не е само правна одлука, туку институционален судир на две слики. Во едната, ДКСК и МВР гледале сериозни индиции за криминал во енергетската криза. Во другата, Обвинителството по вештачења, документи и сведочења не гледа докажлива штета, не гледа незаконска корист и не гледа перење пари. Ова не мора автоматски да значи дека не постоеле спорни политички, деловни или етички прашања. Но значи дека обвинителот оценил дека тие не можат да се претворат во обвинение што ќе издржи пред суд.

Ратко Капушевски во јавноста не влезе првпат со случајот „мазут“. Тој е поранешен млад кадар од времето на ВМРО-ДПМНЕ, кој рано доби директорска позиција во спортскиот центар „Борис Трајковски“, потоа работеше кај бизнисменот Сергеј Самсоненко, а во 2015 година ја отвори компанијата што денес е РКМ. Финансискиот пресврт на РКМ дојде во енергетската криза: од приходи од околу 67 илјади евра во 2018 година, компанијата стигна до приходи од над 110 милиони евра во 2022 година, година кога договорите за мазут со ЕСМ беа во центарот на јавниот интерес.

ИРЛ уште во 2022 година објави дека РКМ е добавувач на мазут за ТЕЦ Неготино преку договори од околу 112 милиони евра, поставувајќи прашања за капацитетот на компанијата да испорача толку големи количини во време на енергетска криза. Истражувањето отвори и други контроверзии околу претходни пратки, за кои ИРЛ објави дека биле спорни поради сомнежи за лажно деклариран мазут и токсичен отпад. Во дел од тие случаи институции постапувале, а компанијата претходно ги негираше обвинувањата и тврдеше дека нејзиниот увоз е контролиран од надлежните органи.

Асмир Јахоски, пак, е сопственик на „Пуцко Петрол“, една од најголемите компании во трговијата со нафтени деривати, и син на Исмаил Јахоски, долгогодишен градоначалник на Пласница и пратеник од ДУИ. „Пуцко Петрол“ е основана во 1993 година, располага со мрежа бензински пумпи и со години е силно присутна во јавните набавки. Според податоци цитирани во медиумите, компанијата во последните пет години добила 1.776 договори вредни 137 милиони евра, а во последните петнаесетина години тендери вредни околу 300 милиони евра.

Јахоски беше во фокусот и поради случајот со „Хеј ДООЕЛ“, фирмата што склучи договор со Државна лотарија за закуп на деловни простории во Визбегово вреден 2,6 милиони евра. РСЕ објави дека Асмир Јахоски станал сопственик на „Хеј“ неколку дена по медиумските објави за договорот со Лотарија, а Финансиската полиција тогаш отворила предистрага. Овој случај не е дел од запрената истрага за мазутот, но е важен за јавниот контекст во кој се чита името на Јахоски: големи јавни договори, политички семејни врски и бизниси што често се движат околу државни институции.

Случајот со мазутот затоа останува чувствителен и по неговото обвинителско затворање. Прво, затоа што почна со притвори и силни квалификации. Во март 2025 година, судија на претходна постапка му определи 30-дневен притвор на Капушевски и на уште две лица, додека на Јахоски му беше определен куќен притвор. Образложението за притворите се повикуваше на опасност од бегство и можност за влијание врз сведоци.

Второ, затоа што предметот не бил рефериран во Републичкото јавно обвинителство. Републичкиот обвинител Ненад Савески потврдил дека од Републичкото обвинителство не било побарано мислење, што значи дека одлуката за запирање е донесена во Обвинителството за гонење организиран криминал и корупција. Предметна обвинителка била Катерина Коларевиќ, која, според објавените информации, на брифинг со новинарите посочила дека немала дилема за предметот и затоа не побарала мислење.

Трето, затоа што јавноста сега има две крајно различни институционални пораки. Првата беше дека постои сомнеж за една од најголемите злоупотреби во енергетската криза. Втората е дека нема докази за злоупотреба, нема штета, нема незаконска корист и нема перење пари. Тоа не е мала разлика во правна квалификација, туку целосно превртување на случајот.

Најважното прашање сега не е само како Капушевски и Јахоски се спасија од обвинение, туку што точно се случи меѓу првиот сомнеж и последната обвинителска одлука. Ако доказите биле слаби, тогаш јавноста има право да знае зошто предметот почна со толку драматични мерки и со толку тешка финансиска квалификација. Ако, пак, постоеле сериозни наоди на ДКСК и МВР, јавноста има право да знае како биле побиени: со кое вештачење, со кои документи, со кои искази и со која анализа на количините, анексите и плаќањата.

Во правна смисла, одлуката на Обвинителството ја враќа работата на најстрогиот праг: сомнежот не е доволен за обвинение. Во јавен интерес, пак, предметот не завршува толку лесно. Мазутот за ТЕЦ Неготино беше купуван во период кога државата беше под притисок од енергетска криза, висок увоз на струја и страв од рестрикции. Токму затоа набавките мораа да бидат најчисти, најдокументирани и најобјаснети. Не затоа што секој профит во криза е криминал, туку затоа што секој голем профит во криза мора да биде јавнопроверлив.

Запрената истрага им го тргна судскиот ризик на Капушевски, Јахоски и другите осомничени. Но не го тргна прашањето зошто државата во најголемата енергетска криза стигна до модел во кој неколку приватни компании, со силни политички и бизнис врски, станаа клучни во снабдувањето на државен енергетски капацитет. Тоа прашање веќе не е обвинителско, но останува новинарско, политичко и институционално.