Унгарската форинта наполни 80 години

Унгарската форинта беше воведена по хиперинфлацијата во 1946 година. Со децении таа се сметаше за најголемата инфлација забележана во Гинисовата книга на рекорди. Стабилизацијата, а особено денот на монетарната реформа, 1 август, биле усогласени со периодот на жетвата, за новата валута да биде поддржана со стоки што имале реална вредност за населението. Монетарната реформа одиграла значајна улога во успешната повоена обнова, во рамките на таканаречениот Прв тригодишен план, со кој управувале кадри на Унгарската комунистичка партија. На банкнотите на форинтата доминирале личности сметани за херои на националната независност и на народните движења.
*Ласло Андор

Во првата половина од своето постоење, форинтата функционирала како социјалистичка валута во услови на силна финансиска репресија. Земјите од советскиот блок немале двостепени банкарски системи ниту пазари на капитал. Економските реформи што Унгарија ги започнала кон крајот на 1960-тите години го намалиле бројот на производи и услуги чии цени биле административно утврдени. Потоа следувале подинамични корекции на цените. Во комбинација со последиците од светската економска криза во 1970-тите и зголемувањето на каматните стапки по 1979 година, инфлацијата и надворешниот долг станале сериозен проблем за економското управување кон крајот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, со значајни политички последици.

Преминот кон пазарна економија во 1990-тите ја внесе форинтата во период на силни инфлациски осцилации. Во 1991 година беше забележана најголемата девалвација и највисоката стапка на инфлација во историјата на форинтата. Сепак, во споредба со истовремената неконтролирана инфлација во Полска и Југославија, состојбата во Унгарија не била толку драматична. Девизниот курс на форинтата бил фиксен, но често приспособуван, а повремено се менувала и кошничката на странски валути преку која се изразувала нејзината вредност. Политиките за намалување на инфлацијата во следните години, меѓу кои ползечкиот девизен курс и таргетирањето на инфлацијата, во голема мера биле успешни, но и предмет на жестоки дебати меѓу економистите.

Раниот обид на Унгарија да премине на еврото не успеа. Првичниот рок, утврден од владата на Петер Меѓеши, беше 2008 година. Во тоа време преовладуваше ставот дека за Унгарија е подобро што побрзо да ја прифати европската валута. Клучно било намалувањето на буџетскиот дефицит, но тоа се покажало како многу покомплицирано од првичните процени. Недостигале политичка решителност и поширок општествен договор. Граѓаните очекувале повисок животен стандард по влезот во Европската Унија, но наместо тоа добиле предлог за фискална консолидација. Додека Словенија и Словачка успеале да го воведат еврото пред големата финансиска криза, унгарскиот рок најпрвин бил поместен за 2010 година, а потоа целосно отстранет од политичката агенда.

Во деценијата по големата финансиска криза, земјите од Централна и Источна Европа избрале различни стратегии. Полска, Чешка и Унгарија го тргнале воведувањето на еврото од дневниот ред, додека Романија, Бугарија и Хрватска ја задржале амбицијата за брза монетарна реформа. Една од причините поради кои трите балтички држави и Бугарија се движеле побрзо била ограничената можност за независна монетарна политика во услови на валутен одбор. Поголемите економии извлекле поинакви поуки од глобалната финансиска криза. Во септември 2009 година, полскиот премиер и гувернерот на централната банка сè уште дебатирале дали Полска треба да го воведе еврото во 2010 или во 2011 година. Но можноста за приспособување на девизниот курс во време на криза се покажала како голема предност, бидејќи ја ублажила рецесијата, а во случајот на Полска помогнала таа целосно да се избегне.

Во 2011 година Виктор Орбан воведе Основен закон што го замени дотогашниот Устав, а во него беше утврдено дека официјална валута на Унгарија е форинтата. Со тоа беше поставена уставна пречка што го отежнува евентуалното воведување на еврото. „Рефоринтизацијата“ претставувала стратегиска одлука за излез од кризата со кредитите во странски валути, која сериозно го погодила банкарскиот сектор, но и стотици илјади домаќинства. Покрај уставната пречка, гувернерот на централната банка Ѓерѓ Матолчи во 2021 година претстави нова доктрина со која ја промени логиката од Мастрихт. Според неа, најпрвин треба да се постигне реална економска конвергенција, а монетарната транзиција да следува дури потоа. Поради финансискиот национализам во Унгарија, Хрватска и Бугарија, кои подоцна од неа станаа членки на ЕУ, успеале побрзо да преминат кон еврото, во 2023 и 2025 година. Тешко би можело да се докаже дека монетарната автономија што ја задржа Унгарија била искористена за забрзување на реалната конвергенција.

По парламентарните избори во 2026 година, новата влада предводена од Петер Маѓар повторно ја активираше идејата за монетарна реформа како дел од пошироката програма за целосна европеизација. Официјалната позиција на неговата влада е Унгарија до 2030 година да ги исполни критериумите потребни за воведување на еврото, по што би можела да следува и самата промена на валутата. Иако ова изгледа како долгорочен план, потребни се бројни итни чекори, особено во областа на фискалната консолидација. Ваквата временска рамка може да доведе до тоа Унгарија и Романија да го воведат еврото во ист период. Веќе подолго време мнозинството Унгарци го поддржуваат воведувањето на еврото, особено во периоди на финансиска нестабилност и нагло зголемување на инфлацијата.

*Ласло Андор е унгарски економист, поранешен еврокомесар за вработување, социјални прашања и инклузија во Европската комисија од 2010 до 2014 година, а денес е генерален секретар на Фондацијата за европски прогресивни студии (FEPS)