Уставен проверува дали децата родени во странство се нееднакво третирани

Уставниот суд денес, 6 мај, поведе постапка за да провери дали децата родени во странство, чии родители се македонски државјани, се нееднакво третирани со законската одредба што еднократната парична помош за новороденче ја условува со раѓање на територијата на Република Северна Македонија.

Предмет на уставно-судска проверка е член 37 став 1 од Законот за заштита на децата, во делот „родено на територијата на Република Северна Македонија“. Токму оваа формулација отвори сомнеж дека државата прави разлика меѓу деца кои можат да имаат исто државјанство, но различен пристап до право од системот на детска заштита, само поради местото каде што се родени.

Судот ја отвори постапката поради можна повреда на начелото на еднаквост пред Уставот. Според уставната логика што ја разгледува Судот, ако детето стекнува државјанство по потекло затоа што неговите родители се државјани на Република Северна Македонија, тогаш се поставува прашањето дали државата има оправдана причина да го исклучи од парична помош само затоа што раѓањето се случило надвор од земјата.

Суштината на случајот не е само во износот на помошта, туку во принципот. Еднократната парична помош за новороденче е дел од правата од детска заштита, а спорната одредба ја врзува за територијата на раѓање. Со тоа, семејствата во кои детето е родено во странство, иако имаат државјанска врска со Македонија, можат да се најдат во понеповолна положба од семејствата чии деца се родени во земјата.

Оваа дилема е особено чувствителна затоа што раѓањето во странство не мора да значи трајно иселување, прекин на врската со државата или отсуство на право на заштита. Тоа може да биде последица на здравствени околности, привремен престој, работа, патување, семејни причини или непланирано породување. Затоа Уставниот суд ќе оценува дали местото на раѓање е доволно силен и оправдан критериум за ограничување на правото.

Според објавените информации, Судот во оваа фаза не ја укинал одредбата, туку повел постапка, што значи дека утврдил сериозни правни сомнежи кои треба дополнително да се испитаат. До конечната одлука, спорниот дел од Законот за заштита на децата останува предмет на уставно-судска оценка.

Прашањето има пошироко значење и за семејствата што живеат, работат или привремено престојуваат надвор од Македонија. Ако Судот оцени дека ограничувањето е неуставно, законодавецот ќе мора да го преиспита начинот на кој се уредува пристапот до еднократната парична помош за новороденче. Ако, пак, одредбата остане во сила, ќе се потврди дека државата може да го врзе ова право со местото на раѓање, а не само со државјанскиот статус на детето и родителите.

На истата седница, Уставниот суд ја отфрлил и иницијативата за оценување на уставноста на одредби од Законот за изменување и дополнување на Законот за пензиското и инвалидското осигурување, со образложение дека за тоа прашање веќе одлучувал на седницата од 18 февруари 2026 година.