Skip to content
Петер Шац е унгарски бизнисмен, познат како основач на унгарскиот медиум „Рипост“, чија уредничка политика ја фаворизира(ше) Фидес, десничарската владејачка партија во Унгарија, која е идеолошки блиска до Македонската централно-десничарска партија, ВМРО-ДПМНЕ. Тој беше активен и во медиумскиот бизнис во Словенија, каде што поседуваше медиуми како „Нова 24ТВ“ и „Демократија“ (ги продаде своите акции во 2022 година) кои ги фаворизираа политиките на партијата СДС, која исто така припаѓа во истата идеолошка матрица како Фидес. Шац работеше како комерцијален директор на „Данубиус Радио“ во 1990-тите, а подоцна и во Унгарската јавна телевизија.
Тој стана доминантен сопственик на телевизија „Алфа“ во 2017 година преку купување на контролни акции во телевизија „Алфа“. Тој е единствен сопственик на „Таргет Медиа“, која има 99 проценти удел во компанијата „CHS Invest“, која држи 57 проценти од акциите на компанијата „Алфа Скоп“, директен сопственик на комерцијалната радиодифузна компанија „Алфа“.
Во 2020 година, тој беше обвинет од страна на финансиската полиција за даночно затајување. Сосема очекувано, тој не е присутен на јавната сцена во Македонија и има малку информации достапни за него.
Но за OCCRP, (Проект за известување за организиран криминал и корупција), една од најголемите организации за истражувачко новинарство во светот, со седиште во Амстердам и персонал на шест континенти, тоа беше предизвик уште во 2020 година да го „исцрта“ профилот и медиумскиот бизнис на Петер Шац на Балканот, односно во Северна Македонија и Словенија.
Во текстот Oiling Orbán’s Propaganda Machine, Петер Шац опишан како сојузник на Виктор Орбан е осомничен за подмачкување на пропагандната машина на унгарскиот премиер на Балканот користејќи сомнителни реклами за ситници и маслиново масло за да инјектира повеќе од 3,2 милиони евра во медиумски куќи кои се од интерес.
Според OCCRP, влијателен „навивач“ на унгарскиот премиер Виктор Орбан внел над 3,2 милиони евра во својата медиумска мрежа во Северна Македонија под маската на сомнителни купувања на реклами.
Парите биле префрлени на две медиумски компании во Северна Македонија кои му припаѓаат на Петер Шац, унгарски медиумски директор, од друга компанија што ја поседува во Словенија. Телевизиските и веб-рекламите купени преку овие плаќања биле емитувани во име на две мали унгарски компании, од кои едната продава маслиново масло, а другата мали ситници како магнети за фрижидери.
Ниедна од овие компании не увезла ништо во Северна Македонија, што ја доведува во прашање наведената цел на трансакциите.
Финансиската полиција на Северна Македонија го истражуваше случајот, според извештајот добиен од локалниот центар за членови на OCCRP и интервјуата со службени лица. Истражителите се сомневаат дека купувањата на реклами претставуваат „перење“ на унгарски државни пари.
Алфа ТВ, каде што тој е мнозински акционер, и ripostmk.com, беа дел од она што се чинеше како унгарски притисок во 2017 година за поддршка на медиумите што го поддржуваат сојузникот на Орбан во Северна Македонија, поранешниот премиер Никола Груевски.
Шац се истакна две години претходно кога беше ко-основач на оригиналниот „Рипост“, провладин таблоид, во Унгарија. Потоа стана клучен играч во странската експанзија на унгарските провладини медиуми, отворајќи филијали на медиумот во Словенија и Северна Македонија.
Медиумите што го добија приливот на пари често беа критикувани за ширење пропаганда за Груевски и Орбан и објавување искривени вести за НАТО, Русија, имиграцијата и Џорџ Сорос.
Додека рекламите за ситници и маслиново масло, кои постојано се емитуваа на Алфа ТВ, предизвикуваа изненадување во унгарските медиуми, документите добиени од OCCRP и неговите локални центри-членки – Investigative Reporting Lab Macedonia, Direkt36 во Унгарија и Oštro во Словенија – за прв пат покажаа како големи суми пари биле насочени кон проорбановиот печат во земјата.
Експертите за рекламирање кои ги прегледале договорите и фактурите поврзани со трансакциите рекле дека зделките немаат комерцијална смисла.
Извештајот на финансиската полиција на Северна Македонија, кој ги сумира наодите на агенцијата, ги опишува трансакциите на Шац како засновани на „сомнителни фактури“ кои претставуваат реклами за производи кои „не постојат на македонскиот пазар“.
Обвинителството на Северна Македонија беше информирано за наодите од истрагата на финансиската полиција во август 2019 година, но канцеларијата не отвори истрага. Обвинителите тогаш за OCCRP потврдија дека се запознаени со случајот, но одбија да дадат понатамошни коментари.
Приливот на средства во Северна Македонија доаѓаше во време кога земјата се подготвуваше за нови избори во април на кои партијата пријателски настроена кон Орбан, ВМРО, се обидува да ја врати власта.
И во Северна Македонија и во Словенија е нелегално странски субјекти да финансираат политички партии, но нема забрана за насочување пари кон медиуми.
Маслиново масло и кристални шолји
Места што некритички ги пренесуваат пораките на Виктор Орбан, поддржани од државните рекламни купувања, долго време доминираат во медиумската средина на Унгарија. Години мали чекори кон изградба на централизирана пропагандна машина кулминираа со создавањето во 2018 година на Централноевропската фондација за печат и медиуми, која сега контролира над 100 провладини медиуми, според извештајот на група организации за слобода на печатот.
Во меѓувреме, медиумските тајкуни што го поддржуваат Орбан гледаа надвор од сопствените граници во поранешна Југославија и поширокиот балкански регион.
Во пролетта 2017 година, луѓе блиски до унгарската влада, вклучувајќи го и Шац, се префрлија на Словенија и Северна Македонија.
Во обете земји, тој купи и основаше весници, веб-страници и телевизиски станици што ги поддржуваа поранешните премиери – Никола Груевски во Северна Македонија и Јанез Јанша во Словенија – кои се сметаат за пријателски настроени кон Орбан. И двајцата мажи споделуваат низа популистички, десничарски политички тактики со унгарскиот лидер, нагласувајќи ја наводната закана од имиграцијата и осудувајќи го влијанието на американскиот филантроп роден во Унгарија, Џорџ Сорос.
Унгарците пристигнаа во Северна Македонија во очајно време за Никола Никола и неговата партија – како и за медиумите пријателски настроени кон ВМРО. Протестите против корупцијата неодамна ја зафатија земјата, додека рекламирањето поддржано од владата престана откако Груевиќ се повлече од премиерската функција во 2016 година.
Додека обвинителите го приближуваа во скандал со мито, поради кој беше осуден на две години затвор, тој избега во Унгарија, каде што Орбан го пречека со раширени раце и на крајот му даде азил, и покрај обидите на македонските власти да го екстрадираат.
Во средината на маките на ВМРО, словенечката компанија во сопственост на Шац, RIPOST (сега наречена R-POST-R), потпиша чуден договор за рекламирање со Target Media, холдинг компанијата за неговите медиумски компании во Северна Македонија.
Двостраниот документ е краток со детали, но генерално опишува како R-POST-R требаше да ѝ плати на Target Media 2,94 милиони евра за рекламирање и други услуги во текот на 21 месец.
Потписот на Шац се појавува двапати на дното од договорот од јули 2017 година: како претставник и на „давателот на услуги“ и на „примателот на услуги“.
Последната страница од договорот покажува дека словенечката компанија на Петер Шац се согласила да им плати на неговите северно-македонски медиумски компании речиси 3 милиони евра за реклами и други услуги. Шац го потпишал договорот во име на двете компании.
Според финансиската полиција на Северна Македонија, словенечката компанија на Шац префрлила вкупно 2,85 милиони евра, речиси договорената сума, на Таргет Медиа помеѓу август 2017 и февруари 2019 година.
Според договорот, Таргет Медиа требало да ѝ наплати на словенечката компанија 140.000 евра месечно. Всушност, двете фактури што ги добиле новинарите биле за 120.000 евра и 615.000 македонски денари (10.000 евра). Причината за несовпаѓањето е непозната – но договорот има и други сомнителни карактеристики.
„Ова не е правилен договор“, изјавил еден македонски специјалист за маркетинг за Investigative Reporting Lab-Macedonia откако го прегледал документот. Документот не содржел детален буџет и се чинело дека ја зголемил цената на услугите, забележал тој.
Најголемиот клиент во голема маркетинг агенција со седиште во Скопje, каде што специјалистот работи 15 години, потрошил помалку од 500.000 евра годишно за реклами во ударниот термин што се појавувале на сите национални телевизиски канали, радио станици и онлајн медиуми. Тој зборуваше под услов на анонимност, бидејќи не бил овластен да ги открие деталите за работата на неговата фирма.
Покрај договорот и фактурите на Target Media, Финансиската полиција пронашла и слични фактури испратени до Алфа ТВ директно од R-POST-R во вредност од околу 440.000 евра.
Оние што ги видел OCCRP или не ги именуваат конкретните огласувачи или го споменуваат само BonyART, онлајн продавница за ситници со седиште во Унгарија.
Огромните трошоци за рекламирање се чини дека не им исплатија дивиденди на ниту една од компаниите: Македонската царинска служба соопшти дека нема евиденција за увоз на производи на „Оливери“ или „БониАРТ“ во земјата.
Иако „Оливери“ е унгарска фирма, единствениот производ што моментално го продава е ладно цедено маслиново масло од „семејни маслинови овоштарници на островите покрај брегот на Далмација, Хрватска“. Новинарите не можеа да најдат никаква трага од „Оливери“ во земјата, но успешно нарачаа шише масло „Оливери“ од веб-страницата на фирмата. Маслото пристигна во Будимпешта во цилиндрична кутија со етикета на која е наведена Хрватска како земја на потекло.
Фирмата моментално нема официјални вработени и во 2018 година, најновата година за која се достапни податоци, нејзиниот промет изнесувал 2,4 милиони форинти, или околу 7.400 евра, според унгарскиот деловен регистар.
Кога бил контактиран по телефон, сопственикот на „Оливери“ рекол дека е „премногу зафатен“ за да разговара со новинари и не сакал да разговара за деталите за неговото рекламирање во македонските медиуми.
Другата компанија што се рекламирала во продавниците на „Шац“, „БониАРТ Дизајн“, дизајнира и произведува „уникатни декоративни производи“ од 2011 година, според нејзината веб-страница. Онлајн продавницата на компанијата нудеше приврзоци за клучеви, шишиња и магнети за фрижидер со имиња на европски градови или слогани како „Мислам на тебе“. Најнеобичните производи се серија шолји украсени со кристали Сваровски.
„Зошто да не?“, праша сопственикот на компанијата, Миклош Боњар, кога новинарите го прашаа зошто ги рекламира своите производи во Северна Македонија. Тој рече дека не бил свесен за истрагата на финансиската полиција и дека не бил контактиран од властите, но инсистираше дека неговите ситници навистина се нудат на продажба.
Тој тврдеше дека неговата компанија се рекламира и во Словенија, Хрватска, Србија, Обединетото Кралство и Обединетите Арапски Емирати и дека има „добра побарувачка“ за неговите производи. Прометот на BonyART порасна во последниве години, при што приходите достигнаа повеќе од 200 милиони форинти (630.000 евра) во 2018 година. Сепак, нејзината добивка таа година беше само 2,1 милиони форинти (околу 6.700 евра).
Боњар рече дека го познава Шац, додавајќи дека одржува „пријателски односи со него повеќе од 20 години“. Тој одби да ги открие деталите од нивниот договор во врска со рекламирањето во Северна Македонија.
Шац не одговори на е-поштата со која се бараше коментар.
Унгарска траса
Македонската полиција се сомнева дека средствата што се користат за зајакнување на про-Орбановите медиуми потекнуваат од Унгарија пред да поминат низ Словенија. „[Нашите] словенечки колеги нè информираа дека парите доаѓаат од Унгарија“, изјави финансиската полиција за Investigative Reporting Lab Macedonia.
Necenzurirano.si, словенечки новински сајт, неодамна објави дека R-POST-R добил најмалку 4 милиони евра од неколку компании поврзани со унгарската влада од август 2018 година, вклучувајќи ја и Ripost Hungary, и дека готовината подоцна била исплатени на медиуми во Словенија и Северна Македонија. Медиумот не објави никакви документи што го поддржуваат ова тврдење, а OCCRP не можеше независно да ги потврди.
Сепак, словенечките и унгарските корпоративни документи навистина покажуваат финансиски трансакции помеѓу R-POST-R и Ripost Hungary. Документите на унгарската компанија од 2018 година покажуваат дека R-POST-R бил добавувач за унгарскиот Ripost, кој требало да плати повеќе од сто милиони форинти (348.000 евра) за словенечката компанија за неспецифицирани услуги.
Документите на словенечката компанија од 2017 година, исто така, покажуваат дека R-POST-R им должел 350.000 евра на „компаниите во [Ripost] групацијата“.
Документите на словенечката компанија, исто така, покажуваат дека R-POST-R потрошил значителен дел од своите приходи за исполнување на договорот со Target Media. Според договорот, во 2018 година, словенечката компанија на Шац требало да префрли 1,7 милиони евра, или 40 проценти од своите годишни приходи, на неговата македонска компанија.
Во кратка писмена изјава како одговор на прашањата за нелегалното финансирање на партиите во Словенија и полициската истрага во Северна Македонија, словенечката полиција потврди дека е отворена прелиминарна истрага во 2018 година, без да ја открие својата цел.
Пропагандната машина
Аквизицијата на про-ВМРО Алфа ТВ од страна на Шац и неговото лансирање на новински портал во балканската земја дојдоа кога Никола Груевски се соочуваше со протести и кривични истраги.
„Не беше рекламирање, туку контрола на медиумите и поставување партиски канали дизајнирани да шират говор на омраза, оцрнувачки кампањи врз противниците, па дури и отворени повици за етнички тензии“, рече Младен Чадиковски, претседател на Здружението на новинари на Македонија, осврнувајќи се на тоа како медиумите работеа за време на мандатот на Никола Никола, до 2016 година.
„Соочени со можноста да ги изгубат изборите закажани за 2016 година, групата ЕМ Медиа и Алфа ТВ станаа предводници на таканаречената кампања против Сорос, која речиси ја донесе земјата на работ на граѓанска војна“, рече Катерина Синадиновска, претседателка на Советот за етика на македонските медиуми.
Билјана Бејкова, извршна директорка на НВО Инфоцентар, невладина организација која ги следи медиумите и политиките против корупцијата и владеењето на правото, рече дека овие медиуми продолжуваат да промовираат сличен поглед на светот, иако пристапот малку омекнал откако беше изгласана елиминацијата на ВМРО.
„Нивните политики не се променети и тие сè уште се антимигрантски, антинатовски, антиевропски ориентирани, но малку повнимателни бидејќи не се чувствуваат толку безбедно додека нивната партија [ВМРО] што ги поддржува е во опозиција.“
Во Словенија, медиумите контролирани од Шац се познати и по објавување лажни вести и дезинформации, особено во врска со мигрантите. Програмата за проверка на факти, Razkrinkavanje.si (Откривање), документираше неколку такви приказни објавени од неговата телевизиска станица и новински портал, вклучувајќи приказна што се покажа како измислена за мигрант кој наводно починал од ебола во Словенија откако го заразил локалниот болнички персонал.
Голем број стории објавени на Алфа ТВ и РипостМК исто така беа критикувани за неточности.
Во мај 2018 година, Советот за етика во медиумите на Северна Македонија пресуди дека два прилози од истата емисија на Алфа ТВ што опфаќаат руско влијание и сексизам во северномакедонската армија го прекршиле кодексот на однесување на советот. Програмата за проверка на факти F2N2 (Борба против наративите за лажни вести), која е делумно финансирана од Амбасадата на САД во Македонија, исто така изрази сериозна загриженост во врска со статија напишана од Република со наслов „Заев побара пари од Сорос, албански гласови од Рама и даде бомби на Ел Чека за ДУИ?“
Проверувачите на факти открија: „Освен празните теории на заговор, порталот Република не нуди никакви докази, туку се повикува на своите неофицијални извори. Содржината на текстот е лажен и непроверен опис на презентираните настани и лица, претставувајќи ги како дел или резултат на некаков скриен план (заговор).“
Алфа беше критикувана и за сторијата што ја објави во март 2019 година, во која погрешно беше објавена анкета за германските бизниси што работат во Северна Македонија. „Приказната е спин и обид да се претстави анкетата… на селективен начин и во негативна конотација“, забележуваат проверувачите на факти.
Унгарски извор запознаен со стратешките планови на владата изјави за Direkt36 дека целта на Виктор Орбан е да ја направи Унгарија важен играч на Балканот, а владата „се обидува да стекне влијание и да стекне пријатели“ во регионот.
Орбан им нуди не само реторичка поддршка на своите сојузници во регионот, туку и значителна политичка помош преку медиумските инвестиции на унгарските бизнисмени блиски до владата. Медиумските купувања се поволни опции бидејќи не подлежат на правилата за финансирање на партиите, додаде изворот.