Skip to content
Румен Радев не влегува во премиерската функција како непознат политички фактор за Македонија. Во изминатите години, како претседател на Бугарија, тој беше еден од најгласните застапници на тврдата бугарска позиција кон македонските евроинтеграции. Неговите јавни настапи речиси секогаш ја врзуваа поддршката за европскиот пат на Македонија со прашањата за историјата, јазикот, идентитетот, добрососедството и правата на Бугарите во земјава.
Токму затоа неговото доаѓање на чело на бугарската влада не може да се чита како автоматска можност за политичко омекнување. Напротив, Радев како премиер добива поголема извршна моќ врз политиката што со години ја застапуваше од претседателската позиција. За Македонија тоа значи дека односите со Софија ќе останат под силно влијание на истите теми што веќе го закочија пристапниот процес кон Европската Унија.
Радев уште во 2019 година ја постави рамката на својата политика кон Македонија: поддршка за европската интеграција, но не без услови. Тогаш предупреди дека бугарската поддршка не смее да биде „на сметка“ на бугарската историја, јазик и идентитет. Со тоа, европскиот пат на Македонија почна да се третира не само како процес на реформи, туку и како простор во кој Софија бара историски и политички гаранции.
Во 2020 година, кога спорот меѓу двете земји влезе во поостра фаза, Радев ја засили реториката. По средба со Бугарската академија на науките, тој повторно зборуваше за историјата и јазикот како прашања од највисок бугарски интерес. Во македонскиот контекст, ваквите пораки беа разбрани како директно навлегување во идентитетски теми, особено затоа што доаѓаа во период кога Софија сè поотворено ја условуваше преговарачката рамка.
Истата година Радев јасно порача дека во односите со Скопје не може да има компромис за историјата, идентитетот и јазикот. Таа изјава стана една од најпрецизните формулации на бугарската тврда линија. За него, спорот не беше само билатерално недоразбирање, туку прашање на бугарски национален интерес што треба да биде внесено во европската рамка за Македонија.
По блокирањето на македонската преговарачка рамка во ноември 2020 година, Радев почна сè почесто да зборува за положбата на граѓаните со бугарска самосвест во Македонија. Тој предупредуваше на дискриминација, говор на омраза и потреба од институционална заштита. Со тоа, акцентот постепено се префрли од историската комисија и учебниците кон прашањето за уставното признавање на Бугарите како заедница во Македонија.
На седница на Консултативниот совет за национална безбедност во јануари 2022 година, Радев ја формулираше позицијата што подоцна стана основа на бугарското однесување кон пристапниот процес. Бугарија, според него, не треба да се води според рокови, туку според конкретни резултати. Со други зборови, Софија не прифаќа временски притисок од Брисел ако смета дека Скопје не ги исполнило преземените обврски.
Францускиот предлог од 2022 година за Радев беше најповолното решение што Бугарија го добила во преговорите со европските партнери. Причината беше јасна: во рамката влезе обврската Бугарите да бидат внесени во македонскиот Устав пред отворањето на следната фаза од пристапниот процес. За Македонија, тоа стана најтешката внатрешнополитичка точка, бидејќи за уставни измени е потребно двотретинско мнозинство што досега не беше обезбедено.
Радев и подоцна продолжи да ја брани истата позиција. Во неговите пораки до европските лидери и во јавните настапи постојано се повторуваше ставот дека Македонија треба да ги исполни преземените обврски, а дека Бугарија нема причина да ја менува својата позиција ако нема уставни измени. Тој инсистираше дека правата на Бугарите во Македонија не се прашање за одлагање, туку услов за доверба и за продолжување на европскиот процес.
Затоа Радев како премиер претставува сериозен политички предизвик за Скопје. Како претседател, тој можеше да ја дефинира и брани државната позиција, но немаше директна владина контрола врз секојдневната дипломатија. Како премиер, тој ќе има далеку поголемо влијание врз Министерството за надворешни работи, врз владините одлуки и врз бугарската позиција во Советот на ЕУ, каде што одлуките за проширувањето се носат со согласност на земјите членки.
Македонија, затоа, не може да ја гради својата стратегија врз очекување дека Софија под Радев ќе направи брз политички пресврт. Неговата претседателска линија беше јасна, повторувана и политички стабилна: поддршка за ЕУ-патот на Македонија, но само преку исполнување на договорената рамка. Во таа рамка, уставните измени остануваат централната точка без која тешко може да се очекува суштинско придвижување.
Тоа не значи дека дијалогот е невозможен. Но значи дека просторот за дипломатска импровизација е многу тесен. Македонија ќе мора да бара европска поддршка, јасна временска рамка и политички гаранции дека процесот ќе се движи врз основа на веќе прифатените обврски, а не врз дневнополитички притисоци. Во спротивно, ризикот е европскиот пат повторно да остане заложник на недовербата меѓу Скопје и Софија.
Најголемиот проблем за Македонија не е само личноста на Радев, туку фактот што неговата политика кон земјава веќе е длабоко вградена во бугарскиот државен став. Тој не ја измисли целата блокада, но ѝ даде јасен претседателски авторитет, ја бранеше пред европските партнери и ја претвори во дел од пошироката бугарска политичка рамка. Како премиер, таа рамка добива уште посилна институционална тежина.
Затоа пораката за Македонија е непријатна, но јасна: со Радев на чело на бугарската влада, не треба да се очекува лесно одблокирање на пристапните преговори. Без уставни измени, Софија најверојатно ќе остане на досегашната позиција. Со уставни измени, Македонија ќе мора да обезбеди процес што ќе биде предвидлив, европски надгледуван и политички заштитен од нови циклуси на недоверба.
Во таква ситуација, Скопје нема простор за илузии. Радев не е нова страница во односите со Бугарија, туку продолжение на веќе позната политика со поголема извршна моќ. За Македонија, вистинското прашање не е дали бугарската позиција ќе омекне сама од себе, туку дали државата ќе изгради стратегија што ќе ја зачува македонската позиција, ќе го продолжи европскиот пат и ќе ја намали можноста билатералниот спор повторно да ја држи земјата надвор од преговарачката маса.