„Форин Полиси“: Енергетската криза ќе трае подолго од војната во Иран

Ќе бидат потребни месеци светот да се опорави трајната штета на производството на нафта и гас, се вели во анализата на „Форин полиси“.

Без оглед на тоа колку се блиску САД и Иран до траен мировен договор и какви би можеле да бидат условите на тој договор, нарушувањата што војната ги нанесе на глобалните енергетски пазари речиси сигурно ќе траат со месеци, можеби и во следната година.

Акумулираните проблеми на пазарите на нафта и природен гас, како и на мноштво други стоки, од хелиум до ѓубрива, се сведуваат на три главни фактори: текови, залихи и производство. Регионот повеќе не произведува толку енергија како пред војната. Ќе биде потребно долго време извозот да се врати во нормала на светските пазари. А обемот на акумулираните нарушувања обезбедува месеци континуиран притисок врз цените, без оглед на евентуалниот краткорочен договор.

Во пракса, ова значи дека цените на нафтата и гасот веројатно ќе продолжат да растат во текот на летото, наместо да драстично паѓаат како што предвиде администрацијата на Трамп. Шефот на „Шеврон“ рече дека недостатокот на тампоните во глобалниот енергетски систем ќе доведе до повисоки цени за време на врвната летна сезона на патувања. Таа проценка е во спротивност со пооптимистичкиот став на трговците со нафта, кои се обложуваат на договор меѓу САД и Иран и очекуваат цените да паднат.

„Навигацијата низ процесот (за отворање на Ормутскиот теснец) ќе трае со месеци, дури и ако сè оди непречено. Привремениот договор би можел да го претвори протокот во бујна струја. Во меѓувреме, протокот на енергија низ теснецот ќе остане строго ограничен. Светот ќе биде принуден да ги троши брзо намалените залихи, што ќе доведе до повисоки цени“, рече Метју Рид, потпретседател на „Форин рипортс“, консултантска компанија специјализирана за Блискиот Исток.

Отворањето на Ормутскиот теснец, кој беше целосно слободен пред американскиот претседател Доналд Трамп да започне војна со Иран кон крајот на февруари, е главен приоритет на Вашингтон за постигнување привремен договор. Сепак, двете страни продолжуваат да се расправаат за пошироки прашања како што се збогатувањето на ураниумот на Иран и неговата поддршка за регионалните посредници. Дури и постигнувањето договор за самиот теснец се покажува како исклучително тешко.

Главното прашање е дали Иран ќе се обиде да одржи делумна контрола врз превозот, како што правеше од почетокот на конфликтот, вклучително и преку систем на „даноци“ и регулиран пристап за одредени бродови. Техеран инсистира дека идниот режим во теснецот ќе се разликува од претходниот, додека САД и нацрт-договорот предвидуваат целосна слобода на пловидба.

Според експертите, вклучително и поранешни американски функционери, малку е веројатно дека целосно слободен режим на движење ќе се врати во Ормутскиот теснец откако Иран откри главен извор на стратешко влијание. Доколку се воведе систем на различен третман на бродовите преку такси или ограничувања, ова ќе доведе до поголема нестабилност во трговските текови, според извештајот на Оксфордскиот институт за енергетски студии.

Шефот на државната нафтена компанија на Обединетите Арапски Емирати изјави претходно овој месец дека целосното обновување на сообраќајот низ теснецот, кој претходно надминуваше 100 бродови дневно, нема да се случи до почетокот на 2027 година.

Дополнителен фактор останува физичкиот ризик. Не е јасно колку мини можеби поставил Иран во теснецот и колку време ќе биде потребно за да се деактивираат. Според нацрт-договорот, Техеран треба да ги исчисти сите мини во рок од 30 дена, но договорот сè уште не е финализиран и условите се предмет на промена.

Исто така, постојат загрижености дека Иран би можел да продолжи да напаѓа бродови што излегуваат надвор од негова контрола. Ова води до повисоки трошоци за осигурување, поскапи цени за превоз и поголема претпазливост од страна на бродските компании.

„За да се вратат, сопствениците на бродови треба да веруваат дека теснецот ќе остане отворен. Дали е доволен привремен договор ако патувањето трае со недели? Секој оператор ќе мора сам да одлучи“, рече Рид.

Друго клучно прашање е колку нафта и гас всушност ќе се произведува за да се наполнат танкерите ако и кога патувањата ќе продолжат.

За време на војната, околу 13 милиони барели дневно производство на нафта беше запрено бидејќи извозните патишта беа блокирани. Дури и во најоптимистичкото сценарио, враќањето на производството ќе потрае, а постојат загрижености за трајна штета на полињата, особено во Ирак и Кувајт. Штетата врз енергетската инфраструктура се проценува на до 50 милијарди долари.

Покрај тоа, некои земји во регионот размислуваат за долгорочни алтернативни извозни правци за да ја намалат својата зависност од Ормутскиот теснец, кој останува под иранско влијание. Ова би барало значителни инвестиции и време.

Како што истакнува Оксфордскиот институт, некои производители од Советот за соработка во Заливот може привремено да го ограничат својот извоз преку теснецот.

Бавното закрепнување на производството и транспортот е комплицирано од обемот на загубите. Експертите проценуваат дека околу 1 милијарда барели нафтен еквивалент исчезнале од пазарот за време на тримесечниот конфликт.

Во нормални услови, резервниот капацитет на големите производители би го компензирал недостигот, но речиси сите достапни тампон-зони се наоѓаат во погодениот регион. Залихите во комерцијалните и владините складишта се веќе сериозно исцрпени.

Ова значи дека главните стабилизирачки механизми на глобалниот пазар на енергија ослабнале и цените ќе останат високи.

Заклучокот е дека краткорочното влијание на конфликтот, кое го очекуваат некои аналитичари, ќе се покаже како долгорочен притисок врз енергетските пазари, кој ќе продолжи и во следната година, вклучително и за природниот гас и рафинираните производи како што се дизелот и горивото за авиони.

„Повлекувањето на блокираните танкери и враќањето на производството може да потрае со недели и месеци, а обновата на инфраструктурата и снабдувањето – со години“, велат од ClearView Energy Partners.

Сето тоа, веројатно, нема да има непосредно влијание врз потрошувачите, без оглед на тоа каков договор ќе постигнат Вашингтон и Техеран.